Τι σημαίνει να βλέπεις έναν πόλεμο χωρίς να βρίσκεσαι εκεί; Πόσες φορές μπορεί μια εικόνα να επιστρέψει πριν γίνει μνήμη ή κάτι βαρύτερο από μνήμη; Δεν ήσουν εκεί. Κι όμως κάτι μέσα σου θυμάται. Το φως πριν την έκρηξη. Το σώμα που σκύβει , όχι για να σωθεί, αλλά για να κρατήσει το κινητό. Το παιδί που τρέχει χωρίς τη μάνα του. Ένα χέρι που κρέμεται χωρίς ελπίδα, άψυχο, άνευρο κι όμως δευτερόλεπτα πριν είχε τόση ζωή. Και αναρωτιέσαι: πόσο μακριά είναι ένας πόλεμος όταν χωράει στην παλάμη σου; Ανοίγεις το τηλέφωνο μέσα στη νύχτα. Η οθόνη φωτίζει το πρόσωπό σου όπως μια έκρηξη φωτίζει έναν ουρανό που δεν είναι δικός σου αλλά εισπνέεις τη μυρωδιά της . Σκρολάρεις. Μια πόλη ένα σώμα. Ένα σύννεφο σκόνης που μοιάζει με σύννεφο μνήμης. Και κάπου ανάμεσα στις εικόνες, δεν ξέρεις πια αν βλέπεις ή αν σε βλέπουν.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, δεν παρακολουθούμε έναν πόλεμο, αλλά πολλούς, ταυτόχρονα, σε πραγματικό χρόνο από την απόσταση της οθόνης του κινητού μας. Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει χαρακτηριστεί ως ο πρώτος «TikTok πόλεμος», ενώ η σύγκρουση στη Γάζα ως ένας από τους πρώτους πολέμους σε συνεχή οπτική ροή (New Yorker, 2022· Social Text, 2024).
Η Susan Sontag είχε ήδη επισημάνει ότι η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε εικόνες πόνου μπορεί να οδηγήσει όχι μόνο σε ευαισθητοποίηση αλλά και σε ηθική και συναισθηματική κόπωση (Sontag, 2003). Σήμερα, αυτή η κόπωση είναι και ψυχική. Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο PNAS (2024) δείχνει ότι η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε εικόνες πολέμου συνδέεται με αυξημένο στρες και επιδείνωση της καθημερινής λειτουργικότητας. Παράλληλα, μελέτες καταγράφουν αϋπνία, άγχος και συμπτώματα κατάθλιψης σε χρήστες που εκτίθενται συστηματικά σε τέτοιο περιεχόμενο (PMC, 2024).Το τραύμα δεν περιορίζεται πια στο πεδίο της μάχης, μεταδίδεται, κάνει μετάσταση στο σώμα και την ψυχή μας.
Όταν η πληροφορία γίνεται βλάβη
Ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός επισημαίνει ότι η επιβλαβής πληροφόρηση σε ένοπλες συγκρούσεις συνιστά «προστατευτικό κίνδυνο», καθώς υπονομεύει την αξιόπιστη ενημέρωση και την καθιστά πηγή κινδύνου.» .
Η πρώτη μορφή βλάβης είναι η σωματική. Σε περιπτώσεις όπως στη Μιανμάρ, η παραπληροφόρηση στα Social media συνέβαλε σε βία κατά μειονοτήτων και επιθέσεις (ICRC, 2024). Η πληροφορία δεν σκοτώνει από μόνη της αλλά μπορεί να κατευθύνει πράξεις που σκοτώνουν.
Η δεύτερη μορφή βλάβης είναι η ψυχολογική. Η ίδια η έκθεση σε εικόνες βίας μπορεί να προκαλέσει φόβο, άγχος, κατάθλιψη, αίσθημα αδυναμίας και αϋπνία ακόμη και χωρίς καμία ενδιάμεση πράξη (ICRC, 2024). Πρόκειται για μια μορφή δευτερογενούς τραύματος που αφορά πλέον όχι μόνο όσους ζουν τον πόλεμο, αλλά και όσους τον παρακολουθούν. Ο Roland Barthes, Γάλλος θεωρητικός της σημειολογίας και της εικόνας , μιλούσε για το punctum την εικόνα που σε «τρυπάει» και σε «πληγώνει». Σήμερα η εικόνα δεν είναι μία, είναι εκατοντάδες, όπως οι βόμβες διασποράς, κάθε εικόνα και ένα τρύπημα στην ψυχή που εξαπλώνεται ταχύτατα μέσω των νευρώνων της όρασης.
Η τρίτη μορφή βλάβης είναι η οικονομική. Η έκθεση σε εικόνες πολέμου, καταστροφής και πόνου έχει και ευρύτερες οικονομικές επιπτώσεις. Ψευδείς αφηγήσεις και στοχοποίηση ομάδων μπορούν να οδηγήσουν σε λεηλασίες, αποκλεισμό από εργασία και καταστροφή περιουσιών (ICRC, 2024).
Η τέταρτη μορφή βλάβης από την έκθεση στον πόνο του «άλλου» είναι κοινωνική και πολιτισμική. Οι εικόνες δεν δείχνουν μόνο τον πόνο τον οργανώνουν, τον αποκρυσταλλώνουν. Καθορίζουν ποιος είναι «θύμα» και ποιος ο «άλλος». Η Judith Butler έχει δείξει ότι τα μέσα καθορίζουν ποιες ζωές θεωρούνται πενθήσιμες (Butler, 2009).
Η πέμπτη και ίσως πιο επικίνδυνη επίπτωση της ψηφιακής έκθεσης σε εικόνες καταστροφής και απώλειας είναι η συλλογική βλάβη. Η διάδοση αντιφατικών ή ψευδών πληροφοριών οδηγεί σε διάβρωση της εμπιστοσύνης στην αλήθεια, φόβο και πόλωση αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν epistemic insecurity (ICRC, 2024). Ο John Berger θα μας υπενθύμιζε ότι δεν βλέπουμε απλώς εικόνες τις βλέπουμε μέσα από δομές εξουσίας. Σήμερα, αυτές οι δομές είναι αλγοριθμικές. Μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023, βίντεο από επιθέσεις σε αμάχους και απαγωγές κυκλοφόρησαν ευρέως, ενώ αντίστοιχα, εικόνες καταστροφής και θυμάτων από τη Γάζα αναπαράγονταν συνεχώς. Αυτή η διπλή ροή εικόνων δεν επηρεάζει μόνο όσους βρίσκονται στη σύγκρουση, αλλά και εκατομμύρια θεατές παγκοσμίως (Thompson et al., 2019; Bendau et al., 2021).
Χαρακτηριστικά, πρόσωπα όπως η 22χρονη Γερμανοησραηλινή Shani Louk που απήχθη από τη Χαμάς, έγιναν παγκόσμια σύμβολα μέσα σε λίγες ώρες, καθώς εικόνες της απαγωγής και του μαρτυρικού θανάτου της διαδόθηκαν μαζικά. Η εικόνα δεν είναι πια απλώς μαρτυρία είναι ταυτότητα, αφήγηση και σημείο ταύτισης. Αντίστοιχα, το 2026, η υπόθεση του Mohammad Ghobadlou στο Ιράν ανέδειξε τη δύναμη της ψηφιακής προσωποποίησης του πόνου. Η εικόνα του, μαζί με εκκλήσεις για την αποτροπή της εκτέλεσής του, διαδόθηκε διεθνώς μέσα σε ώρες, δημιουργώντας ένα κύμα ταύτισης. Χιλιάδες χρήστες δεν αντέδρασαν απλώς πολιτικά, αλλά προσωπικά μοιράστηκαν το πρόσωπό του, έγραψαν το όνομά του στα socia media, έκαναν εκκλήσεις για τη ζωή του, ύψωσαν ψηφιακή ασπίδα προστασίας καθώς ένιωσαν ότι τον «γνωρίζουν». Ξαφνικά ο πόνος του άλλου έγινε προσωπική υπόθεση, πήρε μορφή, έγινε ο θάντος της Shani, του Mohammad έγινε απειλή θανάτου, γροθιά στο στομάχι, αγχόνη πάνω από το κεφάλι του τηλεθέατη που νιώθει πως κάποιες φορές μπορεί να νικήσει το δήμιο από τα κουμπιά της οθόνης του.
Και εδώ μετατοπίζεται κάτι θεμελιώδες στον ψυχισμό. Δεν βλέπουμε πια «γεγονότα». Βλέπουμε πρόσωπα. Νευροεπιστημονικά, αυτή η ταύτιση ενεργοποιεί τους καθρεπτικούς νευρώνες, ενισχύοντας την ενσυναίσθηση, ενώ ταυτόχρονα ενεργοποιείται η αμυγδαλή (φόβος) και ο ιππόκαμπος (μνήμη), μετατρέποντας την εικόνα σε βιωματικό ίχνος (Holman et al., 2014; PNAS, 2024). Αυτό σημαίνει ότι η εμπειρία δεν μένει στην επιφάνεια της πληροφορίας περνά στο σώμα. Και όμως, ο ψυχισμός δεν αντέχει αυτή την ένταση για πολύ. Δεν αντιδρά γραμμικά. Ταλαντώνεται. Ανάμεσα σε δύο άκρα: την υπερβολική εμπλοκή και την πλήρη απόσυρση.
Από τη μία, υπάρχει η υπερ-ταύτιση: ο θεατής βιώνει τον πόνο του άλλου σχεδόν ως προσωπικό. Αυτό συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, συναισθηματικής εξάντλησης και δευτερογενούς τραύματος (Thompson et al., 2019). Από την άλλη, εμφανίζεται η απόσυρση: όταν η ένταση γίνεται υπερβολική, ενεργοποιούνται μηχανισμοί άμυνας. Ο θεατής «μουδιάζει», αποστασιοποιείται, σταματά να αντιδρά. Αυτό έχει περιγραφεί ως empathetic distress και οδηγεί συχνά σε συναισθηματική αποκοπή (Bendau et al., 2021). Αυτό το πέρασμα από την υπερευαισθησία στην απευαισθητοποίηση δεν είναι αντίφαση είναι μηχανισμός επιβίωσης.
Και εδώ εισέρχεται μια κρίσιμη έννοια: η ασωματοποίηση (disembodiment) της ψηφιακής εμπειρίας. Στο διαδίκτυο, ο πόνος αποσυνδέεται από το σώμα. Βλέπουμε τον θάνατο χωρίς να είμαστε παρόντες. Δεν υπάρχει φυσική απειλή, δεν υπάρχει απτική εμπειρία, δεν υπάρχει δυνατότητα δράσης. Αυτό δημιουργεί ένα ψυχολογικό παράδοξο: η εικόνα είναι έντονη αλλά η εμπειρία είναι αποσυνδεδεμένη. Η ασωματοποίηση επιτρέπει την κατανάλωση ακραίων εικόνων χωρίς την πλήρη ενεργοποίηση της σωματικής εμπειρίας. Όμως αυτό δεν μειώνει την επίδραση την μετασχηματίζει.
Το τραύμα γίνεται διάχυτο, συσσωρευτικό και δύσκολα επεξεργάσιμο. Έτσι εξηγείται ο κύκλος: εμπλοκή → υπερφόρτωση → απόσυρση → επανάληψη. Ο Roland Barthes μιλούσε για το punctum ως μια στιγμή που «πληγώνει».
Σήμερα, η πληγή δεν είναι στιγμιαία. Είναι συνεχής.Η οικονομική βλάβη εκδηλώνεται όταν η πληροφορία στοχοποιεί ομάδες. Σε περιβάλλοντα σύγκρουσης, επιχειρήσεις ή άτομα στιγματίζονται ως «με την μία πλευρά ή την άλλη», οδηγώντας σε μποϊκοτάζ ή απώλεια εισοδήματος (ICRC, 2024).
Η κοινωνική και πολιτισμική βλάβη λειτουργεί βαθύτερα. Οι εικόνες δεν δείχνουν μόνο τον πόνο τον κατανέμουν.Η Judith Butler έχει δείξει ότι τα μέσα καθορίζουν ποιες ζωές θεωρούνται πενθήσιμες (Butler, 2009). Όταν ένα πρόσωπο γίνεται viral, αποκτά ορατότητα που άλλοι δεν έχουν και αυτή η ανισότητα διαμορφώνει τη συλλογική ηθική.
Και τέλος, η συλλογική βλάβη η πιο ύπουλη. Η υπερπληθώρα αντιφατικών πληροφοριών, παλιών βίντεο και μη επαληθευμένου περιεχομένου δημιουργεί epistemic insecurity: διάβρωση εμπιστοσύνης, φόβο και πόλωση. Πάνω από 60% των χρηστών δηλώνει ότι δυσκολεύεται να διακρίνει αξιόπιστη πληροφορία σε περιόδους σύγκρουσης (ICRC, 2024). Η λεγόμενη epistemic insecurity η επιστημική ανασφάλεια περιγράφει την κατάσταση όπου ο άνθρωπος παύει να εμπιστεύεται την ίδια την έννοια της αλήθειας. Δεν είναι απλώς σύγχυση· είναι αποσταθεροποίηση. Είναι η στιγμή που δεν ξέρεις τι να πιστέψεις και τελικά αρχίζεις να αμφιβάλλεις για τα πάντα (ICRC, 2024; Reuters Institute, 2023).
Αν η αλήθεια, στον φυσικό κόσμο, μοιάζει με έναν ελέφαντα βαρύς, συμπαγής, δύσκολος να αγνοηθεί στο διαδίκτυο μετατρέπεται σε κάτι άλλο. Σε μια Λερναία Ύδρα. Κάθε φορά που προσπαθείς να «κόψεις» μια εκδοχή της να αποδείξεις τι είναι ψευδές, να απορρίψεις μια παραπληροφόρηση εμφανίζονται δύο ακόμη. Νέα βίντεο, νέες αφηγήσεις, νέες «αλήθειες». Η πραγματικότητα δεν διαψεύδεται απλώς. Πολλαπλασιάζεται. Στη σύγκρουση Ισραήλ–Παλαιστίνης αυτό έγινε ορατό με ιδιαίτερη ένταση: το ίδιο γεγονός μπορούσε να παρουσιαστεί ταυτόχρονα ως απόδειξη θυματοποίησης, ως νομιμοποίηση βίας ή ως κατασκευή προπαγάνδας ανάλογα με το ποιος το αναπαρήγαγε και πώς (Wardle & Derakhshan, 2017; ICRC, 2024).Έτσι, ο θεατής δεν χάνει μόνο την πληροφορία. Χάνει το έδαφος κάτω από αυτήν.Και όταν η αλήθεια παύει να είναι σταθερή, ο ψυχισμός αντιδρά με δύο τρόπους: είτε επιλέγει μια εκδοχή και προσκολλάται σε αυτήν (confirmation bias),είτε αποσύρεται πλήρως, αποδεχόμενος ότι «τίποτα δεν είναι βέβαιο» (information fatigue). Ο John Berger Βρετανός ιστορικός τέχνης, συγγραφέας και ένας από τους πιο επιδραστικούς στοχαστές της εικόνας είχε γράψει στο έργο του Ways of Seeing (1972) ότι «ο τρόπος που βλέπουμε τα πράγματα επηρεάζεται από αυτό που γνωρίζουμε ή πιστεύουμε».
Η φράση αυτή δεν αφορά μόνο την τέχνη. Αφορά την ίδια τη δομή της πραγματικότητας. Σήμερα, στην εποχή των social media, η παρατήρηση του Berger αποκτά νέα ένταση: δεν βλέπουμε απλώς τον κόσμο διαφορετικά κατασκευάζουμε διαφορετικούς κόσμους. Όταν κάθε εικόνα συνοδεύεται από διαφορετικό πλαίσιο, όταν κάθε γεγονός αποκτά πολλαπλές, ανταγωνιστικές ερμηνείες, τότε η κοινή πραγματικότητα διασπάται. Δεν υπάρχει πια ένα «τι συνέβη». Υπάρχουν πολλά «τι συνέβη». Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο βαθιά συνέπεια της εποχής της εικόνας: όχι μόνο ότι ο πόλεμος μεταδίδεται, αλλά ότι η ίδια η πραγματικότητα αποσυντίθεται σε εκδοχές.
Και εμείς καλούμαστε να ζήσουμε και να νοηματοδοτήσουμε μέσα σε αυτή τη διάσπαση. Ο John Berger, Βρετανός ιστορικός τέχνης, συγγραφέας και ένας από τους πιο επιδραστικούς στοχαστές της εικόνας, είχε γράψει στο έργο του Ways of Seeing (1972) ότι «ο τρόπος που βλέπουμε τα πράγματα επηρεάζεται από αυτό που γνωρίζουμε ή πιστεύουμε». Η φράση αυτή δεν αφορά μόνο την τέχνη, αφορά την ίδια τη δομή της πραγματικότητας. Σήμερα, στην εποχή των social media, η παρατήρηση του Berger αποκτά νέα ένταση: δεν βλέπουμε απλώς τον κόσμο διαφορετικά, κατασκευάζουμε διαφορετικούς κόσμους. Όταν κάθε εικόνα συνοδεύεται από διαφορετικό πλαίσιο, όταν κάθε γεγονός αποκτά πολλαπλές, ανταγωνιστικές ερμηνείες, τότε η κοινή πραγματικότητα διασπάται. Δεν υπάρχει πια ένα «τι συνέβη». Υπάρχουν πολλά «τι συνέβη». Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο βαθιά συνέπεια της εποχής της εικόνας: όχι μόνο ότι ο πόλεμος μεταδίδεται, αλλά ότι η ίδια η πραγματικότητα αποσυντίθεται σε εκδοχές. Και εμείς καλούμαστε να ζήσουμε και να νοηματοδοτήσουμε μέσα σε αυτή τη διάσπαση. Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο βαθιά βλάβη: όχι μόνο στο σώμα ή στην ψυχή, αλλά στην ίδια τη δυνατότητα να ταυτιζόμαστε χωρίς να καταρρέουμε.
Ο πόλεμος που δεν τελειώνει
Ο πόλεμος δεν τελειώνει όταν τελειώνει η μάχη, ούτε όταν τελειώνει το ρεπορτάζ. Συνεχίζεται στο feed, στην επανάληψη, στη μνήμη. Το μόνο που αλλάζει στη μετάδοσή του είναι ο ήχος που τον συνοδεύει, το μέσο που τον διοχετεύει, αλλά και το μήνυμα του αναμεταδότη που μπορεί μαγικά να μετατρέπει το θάνατο σε λύτρωση ή εικόνα φρίκης. Η μετάδοση του θανάτου καταγράφεται καθημερινά στο ανθρώπινο σώμα , στις ρυτίδες εκφράσεις του προσώπου, στα σφιγμένα χέρια, στη διακεκομμένη ανάσα, στα τεράστια ορθάνοιχτα μάτια μας που δεν κοιτούν απλά, αλλά απορροφούν λαίμαργα τη φρίκη. Και ίσως αυτό που μας λείπει περισσότερο δεν είναι η πληροφορία αλλά η σιωπή που θα μας επέτρεπε να την αντέξουμε. Και όπως γράφει ο καταξιωμένος Βιετναμέζος συγγραφέας και ποιητής Ocean Vuong στο μυθιστόρημα του «Στη γη είμαστε πρόσκαιρα υπέροχοι»:
«They say nothing lasts forever
but they’re just scared
it will last longer than they can love it. »
Ίσως αυτό φοβόμαστε τελικά απέναντι στην αδιάκοπη εικόνα του πολέμου όχι ότι θα την ξεχάσουμε, αλλά ότι θα συνεχίσει να υπάρχει περισσότερο απ’ όσο μπορούμε να την αντέξουμε. Η εικόνα δεν είναι ποτέ ουδέτερη, είναι μια σκηνοθετημένη εμπειρία και η κάθαρσις, προσωρινά, αναβάλλεται.
Πηγές & Σύνδεσμοι
Bendau, A., Petzold, M.B., Ströhle, A. and Plag, J. (2025), Viral Transmission? A Longitudinal Study of Media Use and Its Relation to Mental Strain During the First 2 Years of the COVID-19 Pandemic, International Journal of Behavioral Medicine, 32(2), pp. 214–226. Available at: https://link.springer.com/article/10.1007/s12529-024-10293-3 (Accessed: 31 March 2026).
Berger, J. (1972), Ways of Seeing. London: BBC and Penguin. Available at: https://www.ways-of-seeing.com/ch3 (Accessed: 31 March 2026).
Butler, J. (2009), Frames of War: When Is Life Grievable?. London: Verso.
Holman, E.A., Garfin, D.R. and Silver, R.C. (2014), Media’s role in broadcasting acute stress following the Boston Marathon bombings, Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(1), pp. 93–98. Available at: https://doi.org/10.1073/pnas.1316265110 (Accessed: 31 March 2026).
International Committee of the Red Cross (ICRC) (2024), Harmful information in armed conflict and its humanitarian impact. Available at: https://www.icrc.org/en/document/harmful-information-armed-conflict (Accessed: 31 March 2026).
