Ο όρος «προοδευτισμός», στην ανόθευτη και αρχέγονη μορφή του, ταυτίζεται με την εγγενή τάση του ανθρώπου προς την εξέλιξη και τη βελτίωση των συνθηκών της ύπαρξής του. Αποτελεί την κινητήριο δύναμη που επέτρεψε στην ανθρωπότητα να υπερβεί το στάδιο της επιβίωσης και να οικοδομήσει πολιτισμό. Ωστόσο, στις μέρες μας, η έννοια αυτή φαίνεται να διολισθαίνει από το πεδίο της ουσίας σε αυτό της σημειολογίας, μετατρέποντάς τη από στάση ζωής σε επίπλαστη ιδεολογική ταυτότητα.
Η προοδευτικότητα ως πράξη, όχι ως τίτλος
Η θεμελιώδης παρανόηση της εποχής μας έγκειται στην πεποίθηση ότι η προοδευτικότητα εξαντλείται στον αυτοπροσδιορισμό ή στην υιοθέτηση μιας συγκεκριμένης ρητορικής. Στην πραγματική ζωή, όμως, οι ιδέες και οι ιδεολογίες έχουν αξία μόνο στον βαθμό που μετουσιώνονται σε έργο. Προοδευτικός είναι εκείνος που ζει και δρα προοδευτικά, όχι εκείνος που απλώς δηλώνει θιασώτης του προοδευτισμού.
Συχνά, ο προοδευτισμός χρησιμοποιείται ως εργαλείο ετεροπροσδιορισμού. Ειδικά στην πολιτική, πολλοί θεωρούν εαυτούς προοδευτικούς μόνο και μόνο επειδή αντιδιαστέλλονται προς τους «συντηρητικούς» αντιπάλους τους. Αυτή η δυαδική προσέγγιση είναι επιφανειακή. Αν η δράση ενός ατόμου δεν παράγει απτό αποτέλεσμα που προάγει την κοινωνία, την ελευθερία ή τη γνώση, τότε ο τίτλος του «προοδευτικού» παραμένει ένα κενό περιεχομένου σχήμα λόγου.
Οι παρεκτροπές του «ψευτοπροοδευτισμού»
Μια επικίνδυνη έκφανση του σύγχρονου παραδείγματος είναι η διολίσθηση σε αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «ψευτοπροοδευτισμός». Πρόκειται για μια εμμονή με δευτερεύοντα ζητήματα που συχνά αγγίζουν τα όρια του παραλόγου, παραμερίζοντας τις μεγάλες κοινωνικές και πολιτικές προκλήσεις.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υπερβολική εστίαση στη γλωσσική αστυνόμευση μέσω της πολιτικής ορθότητας και της προβολής διεκδικήσεων ως ανθρώπινων δικαιωμάτων. Όταν η πολιτική σκέψη αναλώνεται στο πως θα πρέπει να χρησιμοποιούνται οι λέξεις, ώστε να μη θεωρείται ότι θίγονται διάφορες κοινωνικές ομάδες, τότε η γλώσσα ως μέσο περιγραφής της πραγματικότητας διαβρώνεται μέσω μια διαδικασίας όπου ο σκοπός επιτάσσει την ερμηνεία, και η ερμηνεία διαστρεβλώνεται για να υπηρετήσει τον σκοπό.
Αυτή η αποσπασματική προσέγγιση της πραγματικότητας δεν αποτελεί πρόοδο, αλλά έναν ιδεολογικό ναρκισσισμό που αποξενώνει τον μέσο πολίτη και ευτελίζει την έννοια της κοινωνικής απελευθέρωσης.
Η κατάρριψη του πολιτικού μονοπωλίου
Είναι πλέον αναγκαίο να αποσυνδεθεί ο προοδευτισμός από το στενό πολιτικό φάσμα της «Αριστεράς». Η πεποίθηση ότι οτιδήποτε φέρει αριστερό πρόσημο είναι εξ ορισμού προοδευτικό αποτελεί πλάνη, ειδικά όταν εξετάζουμε την οικονομική πολιτική.
Ας πάρουμε για παράδειγμα την οικονομία: Μια οικονομική πολιτική που εμμένει στον κρατικό προστατευτισμό, τη γραφειοκρατική ακαμψία και την καταστολή της ιδιωτικής πρωτοβουλίας μπορεί να αυτοαποκαλείται «φιλολαϊκή» ή «αριστερή», αλλά στην πραγματικότητα είναι βαθιά συντηρητική. Η καθήλωση των παραγωγικών δυνάμεων είναι η άρνηση της προόδου. Αντιθέτως, μια πολιτική που ενθαρρύνει την καινοτομία, την κινητικότητα και την αξιοκρατία –ακόμα και αν προέρχεται από άλλον πολιτικό χώρο– υπηρετεί την πρόοδο πολύ πιο αποτελεσματικά.
Το έλλειμμα αξιοπιστίας των «Προοδευτικών Μετώπων»
Αυτή η εργαλειοποίηση του όρου γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στη ρητορική περί συνεργασίας των κομμάτων της αντιπολίτευσης που αυτοαποκαλούνται «προοδευτικές δυνάμεις». Συχνά παρατηρούμε την απόπειρα συγκρότησης ενός κοινού μετώπου με μοναδική συγκολλητική ουσία μια ταμπέλα, με σκοπό την παρουσίαση μιας «εναλλακτικής διακυβέρνησης».
Ωστόσο, όταν αυτός ο συνασπισμός δεν εδράζεται σε ένα κοινό, ρεαλιστικό και εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα, αλλά μόνο στην ανάγκη αντιδιαστολής με τον αντίπαλο, στερείται αξιοπιστίας. Η αδυναμία αυτών των σχηματισμών να πείσουν το εκλογικό σώμα πηγάζει από το γεγονός ότι ο «προοδευτισμός» τους είναι αντιδραστικός: ορίζεται από αυτό που εχθρεύονται και όχι από αυτό που μπορούν να οικοδομήσουν. Μια διακυβέρνηση δεν καθίσταται προοδευτική επειδή οικειοποιείται τον τίτλο, αλλά επειδή διαθέτει τη λειτουργική ικανότητα να επιφέρει τις τομές που απαιτεί η σύγχρονη εποχή.
Ο αυθεντικός προοδευτισμός δεν είναι ένα ιδεολογικό «άρμα» στο οποίο επιβιβάζεται κανείς για να αισθανθεί ηθικά ή πολιτικά ανώτερος. Είναι μια διαρκής, επίπονη και υπεύθυνη διαδικασία βελτίωσης του κόσμου μέσα από την πράξη. Όταν η θεωρία αποκόπτεται από το αποτέλεσμα και αναλώνεται σε ταυτοτικούς πειραματισμούς ή επικοινωνιακές συμμαχίες, παύει να υπηρετεί την εξέλιξη και μετατρέπεται σε μια νέα μορφή συντηρητισμού. Η ιστορία γράφεται από εκείνους που αλλάζουν την πραγματικότητα, όχι από εκείνους που απλώς επιδιώκουν να την επαναδιατυπώσουν.
