Σε άρθρο της για το The Conversation, η καθηγήτρια ψυχοβιολογίας και επιδημιολογία του UCL Daisy Fancourt, αποδομεί τη θεωρία του «τρελού καλλιτέχνη» και διερευνά τις πολυπλοκότητες που κρύβονται πίσω από αυτό το στερεότυπο.
Ο Βίνσεντ Bαν Γκογκ έκοψε το αυτί του με ένα μαχαίρι κατά τη διάρκεια μιας ψυχωτικής κρίσης. Ο χορευτής μπαλέτου Βατσλάφ Νιζίνσκι ανέπτυξε σχιζοφρένεια και πέρασε τα τελευταία 30 χρόνια της ζωής του στο νοσοκομείο. Η Βιρτζίνια Γουλφ ζούσε με διπολική διαταραχή και τελικά αυτοκτόνησε όταν ένιωσε ότι την κυρίευε μια άλλη βαθιά κατάθλιψη.
Πολλοί διάσημοι δημιουργικοί καλλιτέχνες έζησαν και ζουν με σοβαρές ψυχικές ασθένειες. Η Κάθριν Ζέτα-Τζόουνς, η Μαράια Κάρεϊ, η Ντέμι Λοβάτο, ο Ζαν-Κλοντ Βαν Νταμ και ο Μελ Γκίμπσον έχουν όλοι αναφερθεί ότι έχουν διαγνωστεί με διπολική διαταραχή. Η Γιαγιόι Κουσάμα, η Σύλβια Πλαθ, ο Κερτ Κομπέιν και ο Σιντ Μπάρετ μίλησαν για τις εμπειρίες τους με την ψύχωση. Υπάρχουν πολλές εικασίες για το αν η Έιμι Γουάινχαουζ, η Μέριλιν Μονρόε και ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ ζούσαν με οριακή διαταραχή προσωπικότητας.
Η έννοια του «τρελού ιδιοφυούς καλλιτέχνη» ανάγεται στην αρχαιότητα. Οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης και της Ρομαντικής περιόδου μερικές φορές υιοθετούσαν εκκεντρικές προσωπικότητες για να διακριθούν ως εξαιρετικά άτομα που είχαν κάνει «φαουστικές συμφωνίες» για να αποκομίσουν το ταλέντο τους.
Το 1995, μια μελέτη 1.005 βιογραφιών που γράφτηκαν μεταξύ 1960 και 1990 πρότεινε ακόμη ότι τα άτομα που ασκούν δημιουργικά επαγγέλματα είχαν υψηλότερο ποσοστό σοβαρής ψυχοπαθολογίας σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.
Ωστόσο, η Fancourt υποστηρίζει πως η πραγματικότητα για τους επαγγελματίες καλλιτέχνες μπορεί να είναι διαφορετική: «Η ζωή ενός καλλιτέχνη μπορεί να είναι ψυχολογικά δύσκολη. Πρέπει να αντέχουν τα πάντα, από την αβέβαιη καριέρα έως τον επαγγελματικό ανταγωνισμό».
Επιπλέον, η φήμη φέρνει άγχος, έναν απαιτητικό τρόπο ζωής, αυξημένο κίνδυνο κατάχρησης ουσιών και μια αναπόφευκτη αλλά ανθυγιεινή εστίαση στον εαυτό. Σε μια μελέτη του 1997, οι επιστήμονες ανέλυσαν τον αριθμό των προσωπικών αντωνυμιών πρώτου προσώπου – «εγώ, μου, δικό μου και ο εαυτός μου» – σε τραγούδια του Κομπέιν και του Κόουλ Πόρτερ (ο οποίος ο ίδιος είχε περιόδους σοβαρής κατάθλιψης). Καθώς η φήμη τους αυξανόταν, αμφότεροι παρουσίασαν στατιστικά σημαντική αύξηση στη χρήση αυτών των αντωνυμιών.
Συνδέοντας την καλλιτεχνία με τις σοβαρές ψυχικές ασθένειες
Ομως τι γίνεται με τους καλλιτέχνες που ανέπτυξαν ψυχική ασθένεια πριν γίνουν διάσημοι ή ακόμα και πριν γίνουν καλλιτέχνες; Η γενετική έρευνα έχει αποκαλύψει ορισμένα κοινά γονίδια που μπορεί να αποτελούν τη βάση για τις σοβαρές ψυχικές ασθένειες και τη δημιουργικότητα.
Μια μεταβολή στο γονίδιο NRG1 συνδέεται τόσο με αυξημένο κίνδυνο ψύχωσης όσο και με υψηλότερες βαθμολογίες σε ερωτηματολόγια που μετρούν τη δημιουργική σκέψη των ανθρώπων. Μεταβολές στα γονίδια των υποδοχέων ντοπαμίνης έχουν συνδεθεί τόσο με την ψύχωση όσο και με διάφορες δημιουργικές διαδικασίες, όπως η αναζήτηση καινοτομίας και η μείωση των αναστολών. Ωστόσο, τα ευρήματα είναι ανάμεικτα – δεν δείχνουν όλες οι μελέτες τέτοιες είδους συνδέσεις.
Εκτός από τη γενετική, υπάρχουν επίσης ορισμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας που μπορεί να είναι κοινά τόσο στις ψυχικές ασθένειες όσο και στη δημιουργικότητα, όπως η ανοιχτότητα σε νέες εμπειρίες, η αναζήτηση καινοτομιών και η ευαισθησία. Υπό αυτό το πρίσμα είναι δυνατό να κατανοήσουμε πώς μια τέτοια έρευνα θα μπορούσε να προσφέρει μια νέα οπτική για την προσέγγιση καλλιτεχνών όπως ο Βαν Γκογκ, ο Νιζίνσκι και η Γουλφ.
Οταν τα ψυχικά προβλήματα «συγκρούονται» με την δημιουργικότητα
Ωστόσο, η δημιουργικότητα και τα προβλήματα ψυχικής υγείας μπορούν να λειτουργούν αρνητικά το ένα για το άλλο. Για παράδειγμα, η Γουλφ περιέγραψε τα επεισόδια κατάθλιψης της διπολικής διαταραχής της ως ένα πηγάδι: «Εκεί κάτω, δεν μπορώ να γράψω ούτε να διαβάσω». Έτσι, ενώ ορισμένα άτομα με σοβαρές ψυχικές ασθένειες μπορεί να δημιουργούν τέχνη, δεν μπορούν να το κάνουν όλοι συνεχώς.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα άτομα με σχιζοφρένεια, σχιζοσυναισθηματική διαταραχή, διαταραχές άγχους και μονοπολική κατάθλιψη ήταν στην πραγματικότητα λιγότερο πιθανό να ασκούν δημιουργικά επαγγέλματα σε σύγκριση με τον μέσο όρο. Η μόνη μικρή εξαίρεση ήταν η διπολική διαταραχή, όπου τα άτομα είχαν περίπου 8% περισσότερες πιθανότητες να ασκούν δημιουργικό επάγγελμα.
Ωστόσο η ίδια μελέτη ανακάλυψε και κάτι άλλο, πιθανώς πιο ενδιαφέρον: οι γονείς και τα αδέλφια των ατόμων με σχιζοφρένεια, σχιζοσυναισθηματική διαταραχή και διπολική διαταραχή είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να ασκούν δημιουργικά επαγγέλματα. Δεν είναι δύσκολο να σκεφτούμε παραδείγματα μεταξύ διάσημων καλλιτεχνών: η κόρη του Τζέιμς Τζόις και ο ετεροθαλής αδελφός του Ντέιβιντ Μπόουι είχαν και οι δύο σχιζοφρένεια.
Τα άτομα που είναι γενετικά επιρρεπή σε σοβαρές ψυχικές ασθένειες, αλλά δεν αναπτύσσουν πλήρως τις παθήσεις αυτές, μπορεί να παρουσιάζουν πιο ήπιες εκδοχές τους. Η ήπια υπομανία, για παράδειγμα, περιλαμβάνει ανυψωμένη διάθεση, αλλά όχι με την ένταση της διπολικής διαταραχής. Η σχιζοτυπία περιλαμβάνει αποκλίνουσα σκέψη και έντονα συναισθήματα, χωρίς όμως τη σοβαρότητα της σχιζοφρένειας.
Αυτές οι καταστάσεις έχουν συσχετιστεί με δημιουργικές διαδικασίες όπως μειωμένες αναστολές, απόσπαση προσοχής και νευρική υπερσυνδεσιμότητα (η ικανότητα να δημιουργεί κάποιος διασταυρούμενες αισθητηριακές συσχετίσεις όπως να ακούει χρώματα ή να γεύεται μουσικές νότες).
Ίσως τα αδέλφια και οι γονείς των ατόμων με ψυχικές ασθένειες να έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να παρουσιάσουν τέτοιες καταστάσεις, και αυτό εξηγεί γιατί επιλέγουν δημιουργικά επαγγέλματα. Ωστόσο, δεν εργάζονται όλοι οι δημιουργικοί άνθρωποι σε δημιουργικά επαγγέλματα – για πολλούς, τα δημιουργικά χόμπι αποτελεί η διέξοδος τους από την εργασία.
Eν κατακλείδι, η επιστήμη υποδηλώνει ότι μπορεί να υπάρχουν ορισμένες κοινές διαδικασίες μεταξύ των σοβαρών ψυχικών ασθενειών και των δημιουργικών εκφράσεων, όπως οι τέχνες. Ωστόσο, δεν πρόκειται για μια σαφή σύνδεση, όπως θα μπορούσαν να μας κάνουν να πιστέψουμε οι «ανεκδοτικές» ιστορίες. Ο μύθος του «τρελής καλλιτεχνικής ιδιοφυΐας» είναι υπερβολικά απλοϊκός. Επιπλέον, ενέχει τον κίνδυνο να διαιωνίσει το στίγμα αντί να προάγει την κατανόηση.
Το σημαντικότερο για την Fancourt, είναι πώς καλλιτέχνες, κλινικοί γιατροί και κοινότητες μπορούν να συνεργαστούν για να δημιουργήσουν ασφαλείς, προσβάσιμες και χωρίς αποκλεισμούς ευκαιρίες για την απόλαυση των τεχνών.
