Δημοσιογραφική επιμέλεια Νίκος Λυκούδης
Αν η αμυοτροφική πλευρική σκλήρυνση (ALS) είχε ένα «πρόσωπο» που όλοι αναγνωρίζουμε, αυτό θα ήταν ο Stephen Hawking (Στίβεν Χόκινγκ). Μόνο που η δική του πορεία ήταν η εξαίρεση. Για τους περισσότερους ασθενείς, η ALS, η συχνότερη μορφή της νόσου του κινητικού νευρώνα, εξελίσσεται πολύ πιο επιθετικά. Και κάπου εδώ μπαίνει στο κάδρο ένας παράγοντας που μέχρι πρόσφατα δεν έπαιρνε τόσο «κεντρικό» ρόλο στη συζήτηση: ο αέρας που αναπνέουμε.
Μια νέα, μεγάλης κλίμακας μελέτη από τη Σουηδία, δημοσιευμένη στο JAMA Neurology, έρχεται να προσθέσει βάρος στην υποψία ότι η χρόνια έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση μπορεί να σχετίζεται όχι μόνο με την εμφάνιση της νόσου του κινητικού νευρώνα, αλλά και με το πόσο γρήγορα επιδεινώνεται μετά τη διάγνωση.
Οι επιστήμονες εστίασαν σε δύο «κλασικούς» ρύπους της καθημερινότητας των πόλεων:
Διοξείδιο του αζώτου (NO₂), που συνδέεται κυρίως με την οδική κυκλοφορία.
Αιωρούμενα σωματίδια (Particulate Matter – PM), δηλαδή μικροσκοπικά σωματίδια που ταξινομούνται με βάση το μέγεθος (π.χ. PM10, PM2.5).
Στη μελέτη, υπολογίστηκαν τα επίπεδα ρύπανσης γύρω από τις κατοικίες περίπου 10.000 ανθρώπων για χρονικό διάστημα έως και 10 χρόνια πριν από τη διάγνωση. Το ενδιαφέρον είναι ότι η συσχέτιση φάνηκε ακόμη και σε σχετικά χαμηλά επίπεδα ρύπανσης, όπως αυτά που καταγράφονται στη Σουηδία.
Τα ευρήματα με απλά λόγια
Το βασικό μήνυμα είναι διπλό:
Κίνδυνος εμφάνισης
Η μακροχρόνια έκθεση σε PM και NO₂ συνδέθηκε με περίπου 20%–30% υψηλότερο κίνδυνο να εμφανιστεί νόσος του κινητικού νευρώνα.
Πρόγνωση μετά τη διάγνωση
Για όσους ήδη διαγνώστηκαν, υψηλότερη έκθεση –ειδικά σε PM10 και NO₂– συνδέθηκε με μεγαλύτερο κίνδυνο θανάτου ή ανάγκης για επεμβατικό μηχανικό αερισμό και με ταχύτερη λειτουργική επιδείνωση, κυρίως σε κινητικές και αναπνευστικές λειτουργίες.
Ένα επιπλέον στοιχείο που «δυναμώνει» τη συζήτηση: οι ερευνητές έκαναν και σύγκριση μεταξύ αδελφών, ώστε να μειώσουν το ενδεχόμενο τα ευρήματα να εξηγούνται απλώς από κοινή γενετική/οικογενειακό περιβάλλον.
ΟΚ, άρα η ρύπανση “προκαλεί” ALS;
Όχι τόσο γρήγορα. Η μελέτη είναι ισχυρή, αλλά παραμένει παρατηρητική (case-control/επιδημιολογική). Αυτό σημαίνει ότι δείχνει συσχέτιση, όχι απόδειξη αιτιότητας. Επιπλέον, οι ίδιοι οι ερευνητές αναγνωρίζουν περιορισμούς (π.χ. δεν υπήρχαν διαθέσιμα δεδομένα για κάπνισμα ή ρύπανση εσωτερικών χώρων για όλους).
Αξίζει και μια «δεύτερη ματιά» από ανεξάρτητους ειδικούς: το Science Media Centre (UK) σημειώνει ότι πρόκειται για καλοσχεδιασμένη μελέτη με μικρή αλλά αξιοσημείωτη αύξηση κινδύνου, με την επισήμανση ότι τα ευρήματα δεν είναι απολύτως ίδια σε όλους τους υποτύπους της νόσου.
Γιατί αυτό μας αφορά – ακόμη κι αν η ALS είναι σπάνια
Η ALS είναι από τις πιο σκληρές νευροεκφυλιστικές νόσους, με τεράστιο ανθρώπινο και οικογενειακό φορτίο. Αν ένα κομμάτι του κινδύνου σχετίζεται με κάτι «εξωτερικό» –όπως ο αέρας στις γειτονιές με έντονη κίνηση– τότε μιλάμε για έναν παράγοντα που:
-Δεν αφορά λίγους, αλλά όλους όσοι ζουν/κινούνται σε πόλεις,
-Είναι τροποποιήσιμος (με πολιτικές και υποδομές),
-Εχει ήδη αποδεδειγμένα οφέλη και σε καρδιοαναπνευστική υγεία (άρα τα «κέρδη» είναι πολλαπλά).
Τι μπορούμε να κάνουμε πρακτικά (χωρίς πανικό)
Δεν γίνεται να «μηδενίσουμε» την έκθεση. Μπορούμε όμως να τη μειώσουμε ρεαλιστικά:
Διαδρομές με λιγότερη κίνηση για περπάτημα/τρέξιμο (έστω ένα τετράγωνο πιο μέσα κάνει διαφορά).
Ώρες με χαμηλότερη κυκλοφορία όταν γυμνάζεσαι έξω.
Αν ζούμε σε δρόμο με έντονα καυσαέρια, εξαερισμός σε ώρες που “πέφτει” η κίνηση.
Σε ημέρες με έντονη αιθαλομίχλη/σκόνη, προτίμησε εσωτερική άσκηση.
Το μεγάλο όμως κομμάτι δεν είναι ατομικό: είναι δημόσιας υγείας. Και αυτό ακριβώς είναι το «πολιτικό» (με την καλή έννοια) μήνυμα τέτοιων μελετών: καθαρότερος αέρας δεν σημαίνει μόνο λιγότερο άσθμα ή καρδιακά. Μπορεί να σημαίνει και λιγότερα νευροεκφυλιστικά φορτία στο βάθος χρόνου.
