Στις σύγχρονες σχέσεις, το βασικό πρόβλημα δεν είναι πάντα οι έντονες συγκρούσεις ή οι μεγάλες κρίσεις. Πολύ συχνότερα, αυτό που εμφανίζεται είναι κάτι πιο ήσυχο και λιγότερο ορατό: σχέσεις που φαίνεται ότι λειτουργούν στην καθημερινότητα, αλλά στην πραγματικότητα έχουν σταματήσει να εξελίσσονται.
Δεν υπάρχουν απαραίτητα καβγάδες, απομακρύνσεις ή δραματικά γεγονότα. Υπάρχει όμως μια αίσθηση στασιμότητας. Μια αίσθηση ότι η σχέση συνεχίζει από συνήθεια, χωρίς πραγματική κίνηση, χωρίς ουσιαστική σύνδεση και χωρίς κοινή πορεία.
Οι πιστοποιημένοι συστημικοί θεραπευτές Ελένη Κορναράκη και Θανάσης Αράπογλου αποτελούν ένα ψυχοθεραπευτικό δίδυμο που εξειδικεύεται στην θεραπεία ζεύγους και εργάζεται καθημερίνα με πολλά ζευγάρια.
Ρωτήσαμε λοιπόν τους ειδικούς να μας εξηγήσουν μέσα από την «θεραπευτική τους ματιά» πώς μπορεί να εξηγείται όλο αυτό το φαινόμενο, και τι είναι τελικά αυτό που «παγώνει» μια σχέση χωρίς να το καταλαβαίνουν οι άνθρωποι που βρίσκονται μέσα σε αυτή.
Η σχέση ως ένα δυναμικό σύστημα
Τι μας είπαν οι ειδικοί:
Από συστημική σκοπιά, μια σχέση δεν ορίζεται μόνο από τα χαρακτηριστικά των δύο ανθρώπων, αλλά κυρίως από τον τρόπο που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.
Δηλαδή:
- πώς επικοινωνούν
- πώς διαχειρίζονται τις διαφορές τους
- πώς ρυθμίζουν την εγγύτητα και την απόσταση
- πώς ανταποκρίνονται ο ένας στις ανάγκες του άλλου
Η σχέση, με άλλα λόγια, δεν είναι στατική. Είναι ένα σύστημα που είτε εξελίσσεται είτε σταδιακά «παγώνει».
Και αυτό το πάγωμα δεν συμβαίνει πάντα με ένταση ή συγκρούσεις. Συχνά συμβαίνει αθόρυβα.
Salvador Minuchin (1974), Harvard University Press. Family Therapy in Clinical Practice*
Όταν η ρουτίνα αντικαθιστά τη ζωντανή επαφή
Κάθε σχέση δημιουργεί με τον χρόνο τις δικές της συνήθειες και ρουτίνες. Αυτό είναι φυσιολογικό και πολλές φορές βοηθητικό.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν οι ρουτίνες παύουν να είναι συνειδητές επιλογές και μετατρέπονται σε αυτοματισμούς.
Τότε οι σύντροφοι:
- αντιδρούν πάντα με τους ίδιους τρόπους
- αποφεύγουν νέες μορφές επαφής
- σταματούν να ανανεώνουν το κοινό τους πλαίσιο
Η σχέση μπορεί να φαίνεται σταθερή, αλλά σταδιακά χάνει τη ζωντάνια και την ευελιξία της.
The Seven Principles for Making Marriage Work — John Gottman (1999), Crown Publishing. Families and Family Therapy*
Η απουσία σύγκρουσης δεν σημαίνει απαραίτητα αρμονία
Πολλά ζευγάρια θεωρούν ότι το γεγονός πως δεν τσακώνονται είναι σημάδι υγιούς σχέσης.
Όμως, όπως εξηγούν οι θεραπευτές, η αποφυγή σύγκρουσης συχνά δεν προέρχεται από ηρεμία, αλλά από φόβο.
Σε αρκετές περιπτώσεις:
- η διαφωνία βιώνεται ως απειλή
- υπάρχει φόβος απόρριψης
- οι σύντροφοι αποφεύγουν να ανοίξουν δύσκολες συζητήσεις για να μη διαταραχθεί η ισορροπία
Έτσι δημιουργείται ένα μοτίβο «χαμηλής έντασης», όπου τα ουσιαστικά ζητήματα δεν εκφράζονται ποτέ.
Το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα η αρμονία, αλλά η σταδιακή συναισθηματική αποσύνδεση.
Hazan and Shaver (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology*
Όταν χάνεται η κοινή κατεύθυνση
Ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία μιας ζωντανής σχέσης είναι η αίσθηση κοινής προοπτικής.
Δεν χρειάζονται απαραίτητα μεγάλες αποφάσεις ή θεαματικές αλλαγές. Χρειάζεται όμως ένα κοινό αφήγημα για το «πού πάμε μαζί».
Όταν αυτό απουσιάζει:
- η σχέση περιορίζεται μόνο στην καθημερινότητα
- μειώνεται η αίσθηση δέσμευσης
- το «μαζί» παύει να λειτουργεί ως κοινό σχέδιο
Η σχέση συνεχίζει να υπάρχει, αλλά χωρίς εξέλιξη.
The Seven Principles for Making Marriage Work — John Gottman (1999), Crown Publishing. Families and Family Therapy*
Η σύγχρονη παγίδα των σχέσεων
Σύμφωνα με τη θεωρία εξέλιξης των σχέσεων, τα περισσότερα ζευγάρια περνούν από συγκεκριμένες φάσεις:
- αρχική σύνδεση
- διαφοροποίηση και σύγκρουση
- επαναδιαπραγμάτευση
- συνειδητή δέσμευση
Σήμερα όμως, πολλά ζευγάρια φαίνεται να μένουν «κολλημένα» ανάμεσα στη σταθερότητα και την αποστασιοποίηση, χωρίς να προχωρούν σε μια βαθύτερη μορφή συνειδητής σύνδεσης.
Η δυσκολία δεν είναι πάντα η έλλειψη συναισθημάτων.
Είναι ότι τα συναισθήματα δεν μετατρέπονται σε κοινή πορεία.
Salvador Minuchin (1974), Harvard University Press. Family Therapy in Clinical Practice*
Murray Bowen (1978), Jason Aronson. Conjoint Family Therapy — Virginia Satir (1983), Science and Behavior Books*
Από το «εσύ φταις» στο «τι συμβαίνει μεταξύ μας»
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία στη θεραπεία ζεύγους είναι η μετατόπιση της προσοχής από το άτομο στη σχέση.
Οι περισσότεροι άνθρωποι εστιάζουν:
- σε όσα κάνει ο άλλος
- σε όσα δεν κάνει
- στον τρόπο που τους πληγώνει ή τους επηρεάζει
Πολύ λιγότερο συχνά αναρωτιούνται:
Ποιο μοτίβο δημιουργούμε μαζί;
Η ουσιαστική αλλαγή δεν προκύπτει όταν αλλάζει μόνο ο ένας σύντροφος, αλλά όταν αναγνωρίζεται και μετασχηματίζεται ο τρόπος αλληλεπίδρασης του ζευγαριού.
Virginia Satir (1983), Science and Behavior Books. Attachment and Loss*
Τι κρατά μια σχέση «ζωντανή»
Η έρευνα αλλά και η κλινική εμπειρία δείχνουν ότι οι σχέσεις παραμένουν λειτουργικές όταν:
- επιτρέπουν τη διαφορά χωρίς φόβο
- ενθαρρύνουν την επικοινωνία χωρίς απειλή
- διατηρούν το στοιχείο της επιλογής και όχι μόνο της συνήθειας
- αντιμετωπίζονται ως ένα κοινό έργο που χρειάζεται φροντίδα
Μια σχέση δεν χρειάζεται να είναι έντονη για να είναι ζωντανή. Χρειάζεται όμως να παραμένει ενεργή με παρουσία, ανταπόκριση και πρόθεση.
Γιατί τελικά, το σημαντικό ερώτημα δεν είναι αν μια σχέση έχει προβλήματα. Αλλά αν συνεχίζει να εξελίσσεται.
Mary Ainsworth et al. (1978), Lawrence Erlbaum. Romantic Love Conceptualized as an Attachment Process*
*Ακαδημαϊκές αναφορές
