Η πρόσφατη, πιθανότατα ολιγοήμερη, παράταση από τις ΗΠΑ της εκεχειρίας με το Ιράν, που εξαγγέλθηκε λίγες ώρες πριν λήξει η προηγούμενη προθεσμία, είναι αναμφισβήτητα θετική, αν και οι εξελίξεις δεν μπορούν με ασφάλεια να προβλεφθούν: η επανάληψη των διαπραγματεύσεων στο Πακιστάν είναι πιθανή αλλά όχι βέβαιη, καθώς το Ιράν είχε θέσει ως όρο για να προσέλθει σε αυτές, την άρση του αμερικανικού αποκλεισμού των στενών του Ορμούζ όσων πλοίων έχουν αποπλεύσει από Ιρανικά λιμάνια ή κατευθύνονται σε αυτά. Παράλληλα, το Ιράν σκληραίνει την στάση του, καθυστερώντας τον καθορισμό ημερομηνίας επανέναρξης των διαπραγματεύσεων και προχωρώντας σε κατασχέσεις πλοίων (ένα εκ των οποίων είναι Ελληνόκτητο).
Πίσω από τις κινήσεις των δύο πλευρών, βρίσκεται η απόφαση του Ιράν να εμπλέξει στην πολεμική αντιπαράθεση, τον έλεγχο των στενών του Ορμούζ, που επηρεάζουν σημαντικά την παγκόσμια οικονομία. Κατ’ αυτόν τον τρόπο έθεσε τις ΗΠΑ σε δίλημμα, αναφορικά με τον ρόλο τους ως προασπιστή της παγκόσμιας τάξης. Οι ΗΠΑ καλούνται να επιλέξουν, ανάμεσα στην κλιμάκωση της επέμβασής τους (που όμως, εάν το Ιράν υλοποιήσει τις απειλές του, ενδέχεται να προκαλέσει χάος στην παγκόσμια οικονομία, περιλαμβανομένης της Αμερικανικής) και στην μείωση των προσδοκιών τους από μια ειρηνευτική συμφωνία (αποδεχόμενες υποχωρήσεις που θα προτιμούσαν να αποφύγουν). Η απάντηση που θα δοθεί, αναμένεται να καθορίσει τις παγκόσμιες γεωπολιτικές εξελίξεις το επόμενο διάστημα.
Οι σημαντικές διαφορές ανάμεσα στα σχέδια ειρήνευσης του Ιράν με 10 σημεία και των ΗΠΑ με 15 σημεία, θεωρητικά καθιστούν δύσκολη μια συμφωνία. Όμως, με βάση προκαταρκτικές συγκλίσεις που διέρρευσαν το προηγούμενο διάστημα, θεωρούμε ότι είναι εφικτή μια λύση, αμοιβαία αποδεκτή από τις δύο πλευρές. Ενδεικτικά, το περίγραμμα μιας τέτοιας Συμφωνίας θα μπορούσε να είναι:
- η διακοπή των δραστηριοτήτων εμπλουτισμού του ουρανίου για ένα διάστημα μεταξύ των 5 ετών (που έχει προτείνει το Ιράν) και των 20 ετών (που προτείνουν οι ΗΠΑ).
- η παράδοση μέρους του αποθέματος του εμπλουτισμένου ουρανίου και ο τακτικός έλεγχος του υπολοίπου από τους Επιθεωρητές του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (ο Πρόεδρος του οποίου είναι βασικός υποψήφιος για την θέση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ).
- η σταδιακή απόδοση στο Ιράν των «παγωμένων» κεφαλαίων του, υπό τον όρο της μη χρήσης τους για εξοπλιστικές δαπάνες, και στα πλαίσια μιας συνολικής συμφωνίας.
Ασφαλώς υπάρχουν και άλλα ζητήματα που αποτελούν αντικείμενο ιδιαίτερης διαπραγμάτευσης:
- Περιορισμοί (ποσοτικοί και εμβέλειας) στην ανάπτυξη βαλιστικών πυραύλων από το Ιράν, ένα θέμα που δεν είχε περιληφθεί στην Συμφωνία του 2015 μεταξύ Ιράν και Διεθνούς Κοινότητας, που περιοριζόταν στον εμπλουτισμό του ουρανίου (και ακυρώθηκε το 2018 από τον Πρόεδρο Τραμπ). Το θέμα δεν είναι απλό, αφού άλλες χώρες, όπως η Τουρκία και η Βόρεια Κορέα, για διαφορετικούς λόγους η κάθε μία, φαίνεται ότι διαθέτουν «ασυλία» στον τομέα αυτόν (η Τουρκία, λόγω διπλωματικών και άλλων ενεργειών και η Βόρεια Κορέα, λόγω της κατοχής πυρηνικών όπλων).
- Τερματισμός του εξοπλισμού και της χρηματοδότησης από το Ιράν οργανώσεων, σε χώρες όπως ο Λίβανος, το Ιράκ, η Συρία, η Υεμένη, ή σε περιοχές, όπως η Γάζα. Στο μεταξύ, πολλές παράμετροι έχουν εξελιχθεί, όπως η αύξηση της επιρροής άλλων χωρών στην συγκεκριμένη περιοχή, ενώ καθυστερήσεις στην εφαρμογή των ισχυουσών Συμφωνιών (όπως στην Γάζα, για την εφαρμογή της δεύτερης φάσης της συμφωνίας) ευνοούν την επανάκτηση του ελέγχου από ακραίες ισλαμιστικές οργανώσεις. Γενικότερα, μια μονομερής εφαρμογή του δόγματος «peace through strength» («ειρήνη μέσω της δύναμης») μπορεί να οδηγήσει στην αγνόηση εναλλακτικών ή και συμπληρωματικών τρόπων για την επίτευξη της ειρήνης.
- Επιβολή κομίστρου για τα πλοία που διέρχονται από τα στενά του Ορμούζ. Και αυτό το θέμα είναι πολύπλοκο, λόγω του μικρού πλάτους των στενών του Ορμούζ. Στην πράξη, δεν μπορεί να επιλυθεί ως διμερές, αφού αφορά και επηρεάζει την παγκόσμια Κοινότητα, ενώ από την Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), άρθρο 26, απαγορεύεται η επιβολή κομίστρου διέλευσης (επιτρέπεται μόνο η χρέωση περιορισμένων τελών, για παρεχόμενες ειδικές υπηρεσίες προς πλοία). Εκτιμάται ότι το θέμα μπορεί να παραπεμφθεί στην «διαιτησία» του ΟΗΕ. Παράλληλα με την δρομολόγηση αυτή, μέτρα που διασφαλίζουν την ασφάλεια της διέλευσης (τοπικές εκβαθύνσεις, βελτίωση της χαρτογράφησης και διαχείρισης κυκλοφορίας, εναλλακτικές λύσεις μέσω αγωγών για την παράκαμψη του στενού) αναμένεται να εξετάζονται από τους εμπλεκόμενους.
Με την ευκαιρία αυτή, σημειώνουμε ότι το Ιράν και οι ΗΠΑ έχουν υπογράψει, αλλά όχι επικυρώσει την Συμφωνία UNCLOS, ενώ η Τουρκία δεν την έχει καν υπογράψει, πολλά όμως τμήματα της Συμφωνίας τα χρησιμοποιούν (πχ η Τουρκία αποδέχτηκε τους κανόνες της Συμφωνίας, κατά την οριοθέτηση των ζωνών της στην Μαύρη Θάλασσα). Ίσως είναι η κατάλληλη στιγμή, οι ΗΠΑ και οι λίγες χώρες που δεν συμμετέχουν στην Συμφωνία, να ξαναδούν το θέμα της προσχώρησής τους.
Στην συνέχεια, θα σχολιάσουμε δύο ζητήματα, που έχουν σχέση με το ανωτέρω θέμα και ενδεχομένως δεν έχουν επαρκώς αναλυθεί στον μέχρι τώρα δημόσιο διάλογο:
1. Εκτός από τα σημεία που ο διεθνής Τύπος αναφέρει ότι δυσκολεύουν την συνεννόηση ΗΠΑ-Ιράν, όπως η πολυφωνία στο Ιράν (λόγω του αυξανόμενου ρόλου των Φρουρών της Επανάστασης) και η βραχυπρόθεσμη προσέγγιση των ΗΠΑ (στην οποία συμβάλλει η μη ανάθεση των διαπραγματεύσεων σε έμπειρους διπλωμάτες, συνοδευόμενων από επιτελείο συμβούλων), σημειώνουμε άλλη μια ουσιώδη διαφορά μεταξύ των δύο πλευρών:
- Το Ιράν, ανεξάρτητα των βίαιων μέτρων καταστολής στο εσωτερικό της χώρας, ακολούθησε μέχρι σήμερα μια πρακτική «σεβασμού» προς τις ΗΠΑ, στοχεύοντας στην πρόκληση ελάχιστων απωλειών. Αυτό φαίνεται ότι είχε ήδη ισχύσει στα «αντίποινα» για τον θάνατο του Ιρανού στρατηγού Σολεϊμανί (ο οποίος, από σύμμαχος των ΗΠΑ εναντίον του ISIS, μετατράπηκε σε «αντίπαλο» στόχο, μόλις ανέλαβε την οργάνωση των σιιτικών φιλο-ιρανικών πολιτοφυλακών), όπου δεν προκλήθηκαν θύματα κατά τον βομβαρδισμό Αμερικανικής στρατιωτικής βάσης. Ανάλογη πρακτική φαίνεται ότι ακολουθήθηκε τον Ιούνιο του 2025 κατά την επίθεση στην Αμερικανική στρατιωτική βάση του Κατάρ (για την οποία, το Ιράν φέρεται να ενημέρωσε τρίτη χώρα λίγο νωρίτερα), και πιο πρόσφατα, στις 3.3.2026, κατά την επίθεση του Ιράν στην Αμερικανική πρεσβεία του Ντουμπάι (έγινε κατά τις βραδινές ώρες, όταν δεν υπήρχαν εκεί εργαζόμενοι).
- Το Ιράν δηλώνει ότι η στάση των ΗΠΑ δεν εμπνέει εμπιστοσύνη, καθότι δύο φορές (πέρσι τον Ιούνιο και φέτος τον Φεβρουάριο), προχώρησαν σε επιθέσεις, ενώ εξελίσσονταν οι συνομιλίες μεταξύ των δύο πλευρών. Η Δυτική πρακτική, που δεν περιλαμβάνει την αυστηρή τήρηση κανόνων, φαίνεται ότι δεν γίνεται κατανοητή από το Ιράν.
2. Οι εξελίξεις στην Μέση Ανατολή φαίνεται ότι οδηγούν σε μια αυξημένη συσπείρωση των ισλαμικών χωρών. Κινήσεις για την εξομάλυνση των σχέσεων μεταξύ ισλαμικών χωρών είχαν γίνει και άλλοτε (πχ μεταξύ Ιράν και Σαουδικής Αραβίας, το 2023, με κινεζική διαμεσολάβηση). Πλέον, η Τουρκία, ακόμα και όταν δεν προβάλλεται, συμμετέχει στις σχετικές πρωτοβουλίες, σε συνεννόηση με άλλες συμμαχικές ή φιλικές της χώρες. Η συμμετοχή στην διαμεσολάβηση, επηρεάζει σε κάποιο βαθμό τις εξελίξεις, ενώ κατοχυρώνει την παρουσία τους κατά την «επόμενη ημέρα».
Ενδεικτικά, σημειώνουμε ότι το σχέδιο ειρήνης 20 σημείων για την Γάζα, αφού έγινε κατ’ αρχήν δεκτό από το Ισραήλ και την Χαμάς, υπογράφηκε τον Οκτώβριο του 2025 από τις ΗΠΑ, την Τουρκία, την Αίγυπτο και το Κατάρ, που είχαν και μεσολαβητικό ρόλο. Όμοια, στην αντιπαράθεση ΗΠΑ/Ισραήλ με το Ιράν, μεσολαβητικές προσπάθειες έχουν αναληφθεί από ισλαμικές χώρες (κυρίως το Πακιστάν). Στις τακτικές συναντήσεις των εκπροσώπων της Τουρκίας με χώρες του Κόλπου, σημαντική θέση λέγεται ότι είχε, το να πειστούν οι χώρες που είχαν πληγεί από το Ιράν, να μην ανταποδώσουν τα πλήγματα. Ενδεικτικά, μετά από επιθέσεις κατά βιομηχανικών του εγκαταστάσεων, το Ιράν προχώρησε σε αντίστοιχες επιθέσεις κατά σημαντικών εγκαταστάσεων επεξεργασίας αλουμινίου σε Αμπού Ντάμπι και Μπαχρέιν, χωρίς αυτές να «ανταποδώσουν» – λίγες ημέρες μετά, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ βομβάρδισαν αντίστοιχες σημαντικές βιομηχανικές εγκαταστάσεις του Ιράν. Στις χώρες του Κόλπου που επλήγησαν, οι επιθέσεις του Ιράν υποβαθμίζονται, μέρος δε της ευθύνης αποδίδεται στο Ισραήλ, λόγω της επίθεσής του στο Ιράν.
Κλείνουμε με το θέμα των ευκαιριών παρέμβασης της Ελλάδας στην κρίση με το Ιράν. Σημειώνουμε ότι σε προηγούμενα άρθρα που είχε φιλοξενήσει η Huffington Post, για το Ουκρανικό ζήτημα, αλλά και για την Γάζα, είχαμε επίσης αναφερθεί στην ανάγκη ανάληψης διαμεσολαβητικού ρόλου από την Ελλάδα. Σε ό,τι αφορά το Ιράν, η κατάσταση είναι ακόμα πιο σημαντική, μεταξύ άλλων, λόγω της άμεσης εμπλοκής της Ελληνικής ναυτιλίας, καθώς και λόγω της προαναφερθείσας προσπάθειας της Τουρκίας για την διαμόρφωση «μετώπου ισλαμικών χωρών». Σχετική είναι και η πρόσφατη υποβολιμαία και προκλητική δήλωση του Φιντάν, επί πολλά χρόνια αρχηγού της Τουρκικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΜΙΤ), νυν Υπουργού Εξωτερικών της Τουρκίας και επίδοξου διαδόχου του Ερντογάν, περί ισλαμικών χωρών που «ενοχλούνται από την συμμαχία της Ελλάδας και της Κύπρου με το Ισραήλ.»
Η Ελλάδα ως εκλεγμένο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ αλλά και (μαζί με την Κύπρο), ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης – η Κύπρος ασκεί τώρα την Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, την οποία αναλαμβάνει η Ελλάδα το 2ο εξάμηνο του 2027 – αλλά και λόγω της αρμονικής ιστορικής της σχέσης με τους λαούς της περιοχής, έχει την δυνατότητα να αναπτύξει διαμεσολαβητικό ρόλο. Η επί σειρά δεκαετιών παραμέληση αυτής της δυνατότητας, ενδεχομένως σχετίζεται με την αποκοπή του Ελληνισμού από την «καθ’ ημάς Ανατολή», λόγω των διωγμών του Ελληνικού πληθυσμού από ιστορικές κοιτίδες του, αλλά και με εγγενείς αδυναμίες ιδιωτικών πρωτοβουλιών (ενδεικτικά, είχαμε αναφερθεί στην επιτυχημένη οργάνωση Community of Sant’ Egidio, που δρα με την υποστήριξη της Ιταλικής Εκκλησίας), καθώς και αντίστοιχων κρατικών φορέων.
Τέλος, σημειώνουμε ότι για μια επιτυχημένη διεκδίκηση διαπραγματευτικού ρόλου, δεν αρκεί η επίκληση του ιστορικού παρελθόντος. Πέραν των διπλωματικών χειρισμών και της ήπιας ισχύος, κρίνονται αναγκαίες και οι ανεπτυγμένες εμπορικές σχέσεις (περιλαμβανομένων των εξαγωγών μιας ισχυρής εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας). Γενικότερα, όπως έχουμε αναλύσει και παλαιότερα, η επιτυχία μιας χώρας σχετίζεται με την λειτουργία των θεσμών και την κοινωνία των πολιτών, ενώ ορθές κινήσεις σε έναν τομέα ανατροφοδοτούν θετικές εξελίξεις και σε άλλους τομείς.
