Είμαστε η γενιά που έκανε ό,τι της είπαν.
Ασφαλιστήκαμε, πληρώσαμε φόρους, βάλαμε κάτι στην άκρη. Χτίσαμε τη ζωή μας με συγκεκριμένες υποσχέσεις: σταθερή δουλειά, ασφαλιστικά δικαιώματα, μια σύνταξη κάπου στα 60 ή 65.
Και μετά, οι κανόνες άλλαξαν.
Το 2010 δεν ήταν απλώς μια χρονιά. Ήταν η αρχή μιας δεκαετίας που άλλαξε τα πάντα. Τα εισοδήματα μειώθηκαν κατά μέσο όρο 25%–30% την περίοδο 2010–2018, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat. Οι εισφορές αυξήθηκαν. Τα όρια συνταξιοδότησης μετακινήθηκαν ξανά και ξανά. Η μεσαία τάξη δεν κατέρρευσε θεαματικά. Συρρικνώθηκε αθόρυβα.
Αλλά οι αριθμοί δεν λένε όλη την ιστορία.
Η γενιά μας, οι σημερινοί 45–60 είναι η «γενιά της μέσης». Στηρίζουμε προς τα πάνω: γονείς που δυσκολεύονται να ζήσουν με τη σύνταξή τους και χρειάζονται φροντίδα και στηρίζουμε προς τα κάτω: παιδιά που σπουδάζουν, που δεν βρίσκουν δουλειά, που δεν μπορούν να νοικιάσουν σπίτι με έναν βασικό μισθό.
Ανάμεσα στους δύο, συνεχίζουμε να δουλεύουμε. Να πληρώνουμε φόρους και εισφορές για μια σύνταξη που συνεχώς μετατίθεται στο μέλλον, όπως και τόσα άλλα σε αυτή τη χώρα. Να υπολογίζουμε και να ξαναϋπολογίζουμε τη ζωή μας.
Οι Acemoglu και Robinson, στο «Γιατί αποτυγχάνουν τα έθνη», περιγράφουν πώς όταν οι κανόνες αλλάζουν εκ των υστέρων, δεν διαβρώνεται μόνο το εισόδημα αλλά κάτι βαθύτερο: η εμπιστοσύνη. Και χωρίς εμπιστοσύνη στους θεσμούς, η κοινωνική συνοχή ραγίζει, όχι με εκρήξεις, αλλά με αθόρυβες υποχωρήσεις.
Ο Rousseau το είχε διατυπώσει αλλιώς: το κοινωνικό συμβόλαιο δεν είναι ένα χαρτί. Είναι μια αμοιβαία δέσμευση. Όταν η μία πλευρά το παραβιάζει, η άλλη δεν επαναστατεί πάντα. Μερικές φορές απλώς αποσύρεται.
Εκεί βρίσκεται ίσως το πιο χαρακτηριστικό της γενιάς μας: η σιωπή της. Όχι γιατί δεν υπήρξαν αντιδράσεις. Αλλά γιατί, στο τέλος της ημέρας, συνεχίσαμε να πηγαίνουμε στη δουλειά, να πληρώνουμε, να μεγαλώνουμε τα παιδιά μας. Μερικοί θα πουν ότι αυτή η σιωπή είναι παραίτηση. Ίσως. Αλλά μπορεί να είναι και κάτι πιο σύνθετο.
Η σιωπή της ευθύνης. Η σιωπή της αξιοπρέπειας. Μια μορφή πολιτικής παρουσίας που σπάνια αναγνωρίζεται ως τέτοια και όμως συγκρατεί, περισσότερα απ’ όσα φαίνονται.
Η γενιά μας δεν εμφανίζεται πια στα πρωτοσέλιδα. Δεν αποτελεί «είδηση».
Είναι, όμως, ο αόρατος κορμός μιας κοινωνίας που ακόμα στέκεται. Και χωρίς αυτόν, τίποτα δεν θα στεκόταν. Ούτε για μία στιγμή.
