Υπάρχουν εικόνες που δεν χρειάζονται λεζάντα. Παγώνουν τον χρόνο, καρφώνονται στη συλλογική μνήμη και λειτουργούν ως σιωπηλοί μάρτυρες εγκλημάτων που ξεπερνούν την ανθρώπινη κατανόηση. Μία από αυτές είναι η φωτογραφία που έμεινε γνωστή ως «Ο τελευταίος Εβραίος της Βίνιτσα»: ένας άνδρας στέκεται στην άκρη ενός μαζικού τάφου, με το βλέμμα στραμμένο κατευθείαν στον φακό, τη στιγμή που ένας ναζί τον σημαδεύει στο κεφάλι με περίστροφο.
Γύρω τους, Γερμανοί στρατιώτες και ακόμη ένας πολίτης παρακολουθούν απαθείς. Η άβυσσος μπροστά στα πόδια του θύματος είναι γεμάτη πτώματα. Το κακό δεν υπονοείται· καταγράφεται.
Για δεκαετίες, η φωτογραφία αυτή λειτουργούσε ως σύμβολο της ναζιστικής θηριωδίας χωρίς ονόματα. Γνωρίζαμε το έγκλημα, όχι όμως τον δράστη. Το πρόσωπο του εκτελεστή παρέμενε απλώς ένα σκοτεινό περίγραμμα της Ιστορίας. Μέχρι πρόσφατα.
Χάρη στη συνδυαστική δύναμη της ιστορικής έρευνας, της τεχνητής νοημοσύνης και μιας απρόσμενης οικογενειακής αποκάλυψης, ο Γερμανός ιστορικός Γιούργκεν Ματέους κατάφερε να ταυτοποιήσει τον άνδρα που κρατά το όπλο. Το όνομά του ήταν Γιάκομπους Όνεν. Ήταν 34 ετών όταν πάτησε τη σκανδάλη. Και πέθανε δύο χρόνια αργότερα, το 1943, σε επίθεση Σοβιετικών ανταρτών, χωρίς ποτέ να λογοδοτήσει για τα εγκλήματά του.
Η φωτογραφία τραβήχτηκε το καλοκαίρι του 1941, λίγες εβδομάδες μετά τη ναζιστική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση. Για χρόνια πιστευόταν ότι απεικόνιζε μια εκτέλεση στη Βίνιτσα της κεντρικής Ουκρανίας και αποδιδόταν γενικά στη δράση των Einsatzgruppen των κινητών ταγμάτων θανάτου των SS που ακολουθούσαν τη Βέρμαχτ και εξόντωναν μαζικά Εβραίους, Ρομά και άλλους αμάχους.
Η εικόνα έγινε παγκοσμίως γνωστή το 1961, όταν δημοσιεύτηκε από το πρακτορείο United Press στη διάρκεια της δίκης του Άντολφ Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ. Ήταν μία από τις φωτογραφίες που ενέπνευσαν τη Χάνα Άρεντ να μιλήσει για την «κοινοτοπία του κακού».
Ωστόσο, οι λεπτομέρειες παρέμεναν θολές. Η χαμηλή ανάλυση της εικόνας και η έλλειψη συνοδευτικών στοιχείων καθιστούσαν δύσκολη οποιαδήποτε ασφαλή ταυτοποίηση. Αυτό άρχισε να αλλάζει όταν το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος στις Ηνωμένες Πολιτείες απέκτησε τα πολεμικά ημερολόγια ενός λοχαγού της Βέρμαχτ, του Βάλτερ Ματέρνα. Σε έναν από τους τόμους, που αφορούσε την εκστρατεία του 1941, υπήρχε ένα καθαρότερο αντίγραφο της φωτογραφίας – αλλά και μια κρίσιμη καταχώριση.
Στο πίσω μέρος της εικόνας αναγραφόταν: «Τέλη Ιουλίου 1941. Εκτέλεση Εβραίων από τα SS στο κάστρο του Μπερντίτσιβ. 28 Ιουλίου 1941». Η πληροφορία αυτή ανέτρεψε όσα θεωρούνταν δεδομένα. Το έγκλημα δεν είχε διαπραχθεί στη Βίνιτσα, αλλά στο Μπερντίτσιβ, στα βόρεια της Ουκρανίας, μια πόλη όπου είχαν ήδη προηγηθεί μαζικές σφαγές Εβραίων. Το ημερολόγιο του Ματέρνα επιβεβαίωνε ότι ο τακτικός γερμανικός στρατός γνώριζε πολύ καλά τι συνέβαινε – ακόμη κι αν δεν συμμετείχε άμεσα.
The Nazi murderer in a 1941 photograph titled ‘The Last Jew in Vinnitsa’ has been finally identified with the help of AI & a researcher – revealed in a paper in the Journal of Historical Studies.
— Mr Pål Christiansen (@TheNorskaPaul) January 11, 2026
Dr. Jürgen Matthäus has identified the Nazi as 34-yr-old Jakobus Onnen, a teacher… pic.twitter.com/lwM8UXiiWB
Το καθοριστικό βήμα ήρθε αργότερα. Μετά τη δημοσίευση σχετικού άρθρου του Ματέους, ένα ζευγάρι επικοινώνησε μαζί του. Υποψιάζονταν ότι ο ναζί εκτελεστής της φωτογραφίας ήταν συγγενής τους: ο θείος της γυναίκας, αδελφός της μητέρας της. Του έδωσαν φωτογραφίες του άνδρα από την προπολεμική και πολεμική περίοδο. Το όνομα: Γιάκομπους Όνεν.
Η σύγκριση δεν έγινε μόνο με το ανθρώπινο μάτι. Ειδικοί χρησιμοποίησαν σύγχρονες μεθόδους αναγνώρισης προσώπου, σε συνδυασμό με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Τα αποτελέσματα ήταν συντριπτικά: ποσοστά ομοιότητας από 98,5% έως 99,9%. Για ιστορικό υλικό τέτοιας παλαιότητας, τα ποσοστά αυτά θεωρούνται εξαιρετικά υψηλά.
Το προφίλ του δράστη αποκαλύπτει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: ο Όνεν δεν ήταν κάποιο «τέρας» στο περιθώριο της κοινωνίας. Γεννημένος το 1906 σε μια μεσοαστική οικογένεια κοντά στα ολλανδικά σύνορα, ήταν μορφωμένος, δάσκαλος στο επάγγελμα, μιλούσε ξένες γλώσσες. Εντάχθηκε νωρίς στο ναζιστικό κίνημα, έγινε μέλος της SA το 1933 και αργότερα των SS. Κατά τη διάρκεια του πολέμου υπηρέτησε στις Einsatzgruppen, τις μονάδες που δολοφόνησαν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους με εκτελέσεις εξ επαφής.
Historian Jürgen Matthäus solves one of the mysteries surrounding the image known as ‘The Last Jew of Vinnitsa,’ which depicts an SS officer about to kill a man. AI helps identify Nazi killer in one of the Holocaust’s most shocking photographs https://t.co/UcgIBh89wk
— El País English Edition (@elpaisinenglish) January 18, 2026
Η ταυτοποίησή του δεν φέρνει δικαιοσύνη με τη νομική έννοια. Ο Όνεν είναι νεκρός εδώ και δεκαετίες. Φέρνει όμως κάτι εξίσου σημαντικό: αλήθεια, ονοματεπώνυμο και ιστορική ευθύνη. Και υπενθυμίζει, με τον πιο σκληρό τρόπο, ότι το Ολοκαύτωμα δεν ήταν αφηρημένο έγκλημα, αλλά το άθροισμα συγκεκριμένων πράξεων από συγκεκριμένους ανθρώπους.
Το θύμα της φωτογραφίας παραμένει άγνωστο. Το όνομά του χάθηκε μαζί με εκατομμύρια άλλα. Όμως το βλέμμα του, καρφωμένο στον φακό τη στιγμή πριν από τον θάνατο, συνεχίζει να μας κοιτά. Και τώρα, γνωρίζουμε ποιος κρατούσε το όπλο.
Με πληροφορίες από την El Pais
