Στις 20 Οκτωβρίου 1950, σύμφωνα με την επικρατούσα ιστορική χρονολόγηση, ο 37χρονος Μητροπολίτης Κιτίου Μακάριος αναδείχθηκε Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, διαδεχόμενος τον Μακάριο Β΄. Η Εκλογική Σύνοδος τον εξέλεξε σχεδόν ομόφωνα: πανεπιστημιακή ιστορική μελέτη αναφέρει 77 θετικές ψήφους και μία άκυρη. Ορισμένες πηγές τοποθετούν την εκλογή στις 18 Οκτωβρίου. Η ανάδειξή του σήμαινε πολύ περισσότερα από αλλαγή στην ηγεσία της Εκκλησίας: ο αρχιεπίσκοπος αναλάμβανε και τον παραδοσιακό ρόλο του εθνάρχη των Ελληνοκυπρίων.
Από την Πάνω Παναγιά στο Κίτιο
Γεννήθηκε στις 13 Αυγούστου 1913 στην Πάνω Παναγιά της Πάφου, ως Μιχαήλ Χριστοδούλου Μούσκος, σε αγροτική οικογένεια. Σε νεαρή ηλικία εισήλθε στη Μονή Κύκκου, σπούδασε στην Αθήνα και αργότερα συνέχισε θεολογικές σπουδές στη Βοστώνη. Το 1948 εξελέγη Μητροπολίτης Κιτίου. Η εκκλησιαστική του πορεία συνέπεσε με την ενίσχυση του αιτήματος αυτοδιάθεσης και ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, ενώ η νήσος τελούσε υπό βρετανική κυριαρχία.
Το ενωτικό δημοψήφισμα και ο ένοπλος αγώνας
Τον Ιανουάριο του 1950 πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία της Εκκλησίας ενωτικό δημοψήφισμα, στο οποίο η συντριπτική πλειονότητα όσων συμμετείχαν υποστήριξε την Ένωση. Δεν επρόκειτο για καθολική, κρατικά οργανωμένη ψηφοφορία όλων των κατοίκων της Κύπρου. Το 1955 άρχισε ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ υπό τον Γεώργιο Γρίβα. Ο Μακάριος πρωταγωνίστησε στη διεθνή διπλωματική προβολή του Κυπριακού και βρέθηκε σε αντιπαράθεση με τις βρετανικές αρχές.
Η εξορία στις Σεϋχέλλες
Το 1956 οι Βρετανοί εξόρισαν τον Μακάριο στις Σεϋχέλλες. Η απομάκρυνσή του δεν ανέκοψε τη διεθνοποίηση του Κυπριακού. Απελευθερώθηκε το 1957, αλλά δεν του επιτράπηκε αμέσως να επιστρέψει στην Κύπρο και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Στο μεταξύ, οι διαπραγματεύσεις για το μέλλον της νήσου αποκτούσαν ολοένα μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία.
Οι συμφωνίες Ζυρίχης–Λονδίνου και η προεδρία
Το 1959 οι συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου οδήγησαν στη δημιουργία ανεξάρτητης Κυπριακής Δημοκρατίας, αντί της Ένωσης. Ο Μακάριος εξελέγη τον Δεκέμβριο του 1959 πρώτος Πρόεδρός της και ανέλαβε με την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας, στις 16 Αυγούστου 1960. Αντιπρόεδρος ήταν ο Τουρκοκύπριος Φαζίλ Κιουτσούκ. Το νέο συνταγματικό καθεστώς επιχείρησε να συνδυάσει τη συμμετοχή των δύο κοινοτήτων με τις εγγυήσεις Ελλάδας, Τουρκίας και Βρετανίας, αλλά σύντομα αναδείχθηκαν σοβαρές εντάσεις.
Οι διακοινοτικές συγκρούσεις και οι νέες επιλογές
Οι συνταγματικές διαφωνίες και οι διακοινοτικές συγκρούσεις του 1963–1964 οδήγησαν σε βαθιά κρίση και στην ανάπτυξη της ειρηνευτικής δύναμης του ΟΗΕ. Ο Μακάριος απομακρύνθηκε σταδιακά από την άμεση επιδίωξη της Ένωσης, προτάσσοντας τη διατήρηση της ανεξάρτητης Κυπριακής Δημοκρατίας. Αυτή η μετατόπιση προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις σε κύκλους που επέμεναν στην Ένωση.
Η σύγκρουση με τη χούντα και το πραξικόπημα
Μετά το 1967, οι σχέσεις του με το δικτατορικό καθεστώς της Αθήνας επιδεινώθηκαν. Η δράση της ΕΟΚΑ Β΄ και η πολιτική βία επιβάρυναν την κατάσταση. Στις 15 Ιουλίου 1974 πραξικόπημα, οργανωμένο από τη χούντα της Ελλάδας και εκτελεσμένο με τη συμμετοχή της κυπριακής Εθνικής Φρουράς, ανέτρεψε τον Μακάριο. Ο ίδιος διέφυγε και κατήγγειλε τα γεγονότα ενώπιον του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Η τουρκική εισβολή και η επιστροφή
Στις 20 Ιουλίου 1974 η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο, επικαλούμενη το καθεστώς εγγυήσεων. Ακολούθησε δεύτερη φάση στρατιωτικών επιχειρήσεων τον Αύγουστο. Η κατοχή περίπου του 37% του εδάφους της νήσου, οι νεκροί, οι αγνοούμενοι και ο μαζικός εκτοπισμός πληθυσμών σημάδεψαν τη σύγχρονη ιστορία της Κύπρου. Ο Μακάριος επέστρεψε τον Δεκέμβριο του 1974 και συνέχισε ως Πρόεδρος, επιδιώκοντας πολιτική διευθέτηση χωρίς να προλάβει να δει επανένωση του νησιού.
Το τέλος και η ιστορική παρακαταθήκη
Πέθανε στις 3 Αυγούστου 1977 στη Λευκωσία, σε ηλικία 63 ετών. Ετάφη στο Θρονί, κοντά στη Μονή Κύκκου. Η πορεία του παραμένει αντικείμενο ιστορικής συζήτησης: συνδέθηκε με την αποαποικιοποίηση και την ίδρυση του κυπριακού κράτους, αλλά και με τις δύσκολες αποφάσεις, τις συγκρούσεις και τα αδιέξοδα της περιόδου. Το βέβαιο είναι ότι η εκλογή του το 1950 υπήρξε αφετηρία μιας από τις σημαντικότερες πολιτικές διαδρομές της νεότερης κυπριακής ιστορίας.
Πηγές τεκμηρίωσης
Εκκλησία της Κύπρου: https://churchofcyprus.org.cy/wp-content/uploads/2015/12/2012_ioulios-augoustos.pdf
Κυπριακό εκπαιδευτικό βιογραφικό: https://sch.cy/sd/333/vivlio_makarios.pdf
Cyprus Mail, ιστορικό αφιέρωμα: https://archive.cyprus-mail.com/2016/12/18/archbishop-makarios-iii/
Πανεπιστημιακή μελέτη για την εκλογή: https://core.ac.uk/download/pdf/211238775.pdf
