Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του ελληνισμού κατά τον 20ό αιώνα. Για τους περισσότερους Κυπρίους ήταν ο εθνάρχης που οδήγησε το νησί στην ανεξαρτησία και κράτησε ζωντανή την Κυπριακή Δημοκρατία στις πιο δύσκολες στιγμές της ιστορίας της. Για άλλους υπήρξε ένας πολιτικός που βρέθηκε αντιμέτωπος με τεράστια διλήμματα και επιλογές, οι οποίες εξακολουθούν μέχρι σήμερα να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης. Όποια κι αν είναι η οπτική, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι το όνομά του ταυτίστηκε με την ίδια την ιστορία της σύγχρονης Κύπρου.
Γεννήθηκε στις 13 Αυγούστου 1913 στην Παναγιά της Πάφου με το όνομα Μιχαήλ Μούσκος. Ακολούθησε τον εκκλησιαστικό δρόμο, σπούδασε Θεολογία και Νομική στην Αθήνα και συνέχισε τις σπουδές του στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 1950 εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Κύπρου και πολύ σύντομα εξελίχθηκε στον φυσικό πολιτικό ηγέτη του κυπριακού ελληνισμού.
Κατά τη διάρκεια του αγώνα της ΕΟΚΑ για την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, οι βρετανικές αρχές τον θεώρησαν τον άνθρωπο που ενέπνεε τον κυπριακό λαό. Το 1956 τον συνέλαβαν και τον εξόρισαν στις Σεϋχέλλες. Η εξορία, αντί να περιορίσει την επιρροή του, τον ανέδειξε ακόμη περισσότερο ως σύμβολο αντίστασης.
Με τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου ιδρύθηκε το 1960 η Κυπριακή Δημοκρατία και ο Μακάριος εξελέγη ο πρώτος Πρόεδρός της, διατηρώντας παράλληλα το αξίωμα του Αρχιεπισκόπου. Ήταν μια μοναδική περίπτωση όπου ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης ασκούσε ταυτόχρονα και την ανώτατη πολιτική εξουσία.
Τα επόμενα χρόνια βρέθηκε αντιμέτωπος με διακοινοτικές συγκρούσεις, διεθνείς πιέσεις και έντονες διαφωνίες με την Αθήνα. Σταδιακά εγκατέλειψε τον στόχο της άμεσης Ένωσης και υποστήριξε την ανεξαρτησία της Κυπριακής Δημοκρατίας ως τη μόνη ρεαλιστική επιλογή. Η στάση αυτή τον έφερε σε ανοιχτή σύγκρουση με τη χούντα των Αθηνών και την ΕΟΚΑ Β΄.
Η κορύφωση ήρθε στις 15 Ιουλίου 1974. Το πραξικόπημα που οργάνωσε η δικτατορία των συνταγματαρχών είχε ως στόχο την ανατροπή του. Το Προεδρικό Μέγαρο δέχθηκε σφοδρή επίθεση, όμως ο Μακάριος κατάφερε να διαφύγει από μια μικρή έξοδο του κτιρίου, με τη βοήθεια ανδρών της φρουράς του. Από την Πάφο έστειλε το ιστορικό μήνυμα προς τον κυπριακό λαό: «Δεν είμαι νεκρός. Είμαι ζωντανός.» Λίγες ημέρες αργότερα κατήγγειλε ενώπιον του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ το πραξικόπημα, ενώ στις 20 Ιουλίου ακολούθησε η τουρκική εισβολή, που οδήγησε στην κατοχή του 37% της Κύπρου και στη διχοτόμηση που παραμένει μέχρι σήμερα.
Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα επέστρεψε στην Κύπρο τον Δεκέμβριο του 1974 και ανέλαβε ξανά την Προεδρία, αφιερώνοντας τα τελευταία χρόνια της ζωής του στη διεθνοποίηση του Κυπριακού και στην προσπάθεια εξεύρεσης λύσης. Πέθανε στις 3 Αυγούστου 1977, αφήνοντας πίσω του μια βαριά πολιτική παρακαταθήκη.
Μια προσωπική μαρτυρία με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή
Από τις πολλές στιγμές που είχα την τύχη να καλύψω ως δημοσιογράφος της ΕΡΤ ταξίδι του Κωνσταντίνου Καραμανλή, μία δεν πρόκειται να ξεχάσω ποτέ.
Επιστρέφαμε αεροπορικώς από ευρωπαϊκή πρωτεύουσα , όπου ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος είχαν πραγματοποιήσει σημαντικές συνομιλίες με αντικείμενο το Κυπριακό. Κάποια στιγμή, μέσα στο αεροσκάφος, ο Καραμανλής γύρισε προς τον Μακάριο και του είπε με τον γνώριμο τρόπο που τον αποκαλούσε:
«Παπά, είναι καλή η πρόταση. Σκέψου το.»
Ο Μακάριος χαμογέλασε και του απάντησε ήρεμα:
«Όταν φτάσουμε στην Αθήνα και πάω στο ξενοδοχείο, στη Μεγάλη Βρετανία, θα το σκεφτώ και θα σου πω.»
Η απάντηση εκείνη δεν ήρθε ποτέ.
Δύο χρόνια αργότερα, σε μία άλλη συζήτηση που είχα με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή για το Κυπριακό, του θύμισα εκείνη τη σκηνή μέσα στο αεροπλάνο. Με κοίταξε και μου είπε με μια φράση που έμεινε χαραγμένη στη μνήμη μου:
«Ο Μακάριος δεν μου απάντησε ποτέ.»
Δεν γνωρίζουμε ποια ακριβώς ήταν η πρόταση στην οποία αναφερόταν ο Καραμανλής. Δεν μου είπε. Ίσως να μην το μάθουμε ποτέ. Αλλά αυτό που θυμάμαι ότι μου πρόσθεσε, ήταν άλλη μία σημαδιακή φράση:
«Πρέπει να πάρει ο Μακάριος μία απόφαση. Γιατί όσο περνάει ο χρόνος, το τι του πρότειναν χθες θα είναι καλύτερο από το σήμερα και αύριο χειρότερο από το σήμερα»
Τελικά, γνωρίζουμε ότι το Κυπριακό είναι γεμάτο από χαμένες ευκαιρίες, δύσκολες αποφάσεις και ιστορικές στιγμές που δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ. Και ίσως αυτή η σύντομη συνομιλία ανάμεσα σε δύο κορυφαίους ηγέτες του ελληνισμού να αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες αυτής της μακράς και ακόμη ανοιχτής ιστορίας. Αλλά και το τί μου είχε πει ο Κωνσταντίνος Καραμανλής
