Έντονη συζήτηση έχει προκαλέσει η δημόσια τοποθέτηση του πατέρα Χαράλαμπου Κοπανάκη σχετικά με την αποτέφρωση, ένα θέμα που εξακολουθεί να διχάζει την ελληνική κοινωνία αλλά και την εκκλησιαστική πραγματικότητα. Ο ορθόδοξος ιερέας χαρακτηρίζει «θεολογικά νηπιακή» την άποψη ότι το ανθρώπινο σώμα πρέπει υποχρεωτικά να ενταφιάζεται προκειμένου να αναστηθεί κατά τη Δευτέρα Παρουσία.
Αφορμή για την παρέμβασή του στάθηκε, όπως ο ίδιος εξηγεί, η εμπειρία που αποκόμισε πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια, όταν διακόνησε σε ενορία της Μητρόπολης Γερμανίας. Εκεί, του ζητήθηκε να τελέσει την κηδεία ενός ορθόδοξου πιστού, ο οποίος είχε επιλέξει να αποτεφρωθεί μετά την εξόδιο ακολουθία.
Αντιμέτωπος με τα δεδομένα της ελληνικής εκκλησιαστικής πρακτικής και μη γνωρίζοντας πώς αντιμετωπίζεται το ζήτημα στο εξωτερικό, ο πατέρας Χαράλαμπος απευθύνθηκε στον αρμόδιο επίσκοπο. Η απάντηση που έλαβε, όπως περιγράφει, ήταν απολύτως ξεκάθαρη και χωρίς δισταγμό: η Εκκλησία οφείλει να τελέσει κανονικά την κηδεία, εφόσον αυτό ζητείται από την οικογένεια.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η έμφαση που δίνει στην ποιμαντική ευθύνη του ιερέα. Σύμφωνα με τον επίσκοπο, ρόλος του κληρικού είναι να προσευχηθεί για τον νεκρό και να σταθεί δίπλα στους πενθούντες, όχι να ελέγξει ή να κρίνει τις επιλογές της οικογένειας ή τις επιθυμίες του εκλιπόντος.
Ο πατέρας Χαράλαμπος επισημαίνει ότι στην Ελλάδα κυριαρχεί συχνά μια αφοριστική και απάνθρωπη ρητορική γύρω από την αποτέφρωση. Κάθε φορά που γίνεται γνωστό πως ένα δημόσιο πρόσωπο επέλεξε αυτή τη διαδικασία, πληθαίνουν τα σχόλια που συνδέουν την επιλογή αυτή με απώλεια της πίστης ή της σωτηρίας κάτι που, όπως τονίζει, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Υπενθυμίζει, μάλιστα, ότι στο αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας υπάρχει η δυνατότητα ανάγνωσης προσευχής από κληρικό, εφόσον το ζητήσει η οικογένεια, ακόμη κι αν δεν τελείται πλήρης νεκρώσιμη ακολουθία.
Στο θεολογικό σκέλος, ο ιερέας αντικρούει το επιχείρημα ότι η αποτέφρωση δυσχεραίνει την Ανάσταση των νεκρών. Όπως εξηγεί, η χριστιανική πίστη μιλά για αναδημιουργία και όχι για μηχανική επανασύνδεση υλικών καταλοίπων. Ο Θεός που δημιούργησε τον κόσμο «εκ του μηδενός» δεν περιορίζεται από τη μορφή διάλυσης του ανθρώπινου σώματος.
Παράλληλα, σημειώνει ότι ο σύγχρονος τρόπος ταφής απέχει σημαντικά από την ταφή του Χριστού, ενώ αναφέρεται και στις τραυματικές εμπειρίες που βιώνουν συχνά οι συγγενείς κατά τη διάρκεια κηδειών και εκταφών. Η ψυχική επιβάρυνση των πενθούντων, τονίζει, δεν μπορεί να αγνοείται στο όνομα μιας τυπικής πρακτικής.
Ολοκληρώνοντας τη σκέψη του, αναγνωρίζει ότι τα επίσημα διοικητικά όργανα της Εκκλησίας της Ελλάδος έχουν λάβει σαφή θέση κατά της αποτέφρωσης. Εκτιμά, ωστόσο, ότι πρόκειται για μια στάση που θα μεταβληθεί με την πάροδο του χρόνου, καθώς η κοινωνική πραγματικότητα αλλάζει.
Το ουσιαστικό ερώτημα, όπως υπογραμμίζει, δεν είναι ο τρόπος διάλυσης του σώματος, αλλά ο σεβασμός προς τον άνθρωπο και η ποιμαντική στάση της Εκκλησίας απέναντι στον πόνο και την απώλεια.
Η ανάρτηση του ιερέα αναλυτικά:
Μοιράζομαι για ακόμη μία φορά μια προσωπική εμπειρία από ορθόδοξη ενορία της Μητρόπολης Γερμανίας, πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια, όταν βρέθηκα εκεί και διακόνησα για έναν μήνα.
Η εμπειρία αυτή συνδέεται άμεσα με το ζήτημα που επανέρχεται έντονα στη δημόσια συζήτηση στη χώρα μας τις τελευταίες ημέρες. Την ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ως τρόπο διαχείρισης του νεκρού σώματος.
Κατά τη διάρκεια λοιπον της εκεί παραμονής μου, μου ζητήθηκε να τελέσω την κηδεία ενός ορθόδοξου χριστιανού, του οποίου το σώμα, μετά την ακολουθία, θα οδηγούνταν για αποτέφρωση.
Μη γνωρίζοντας πώς διαχειρίζεται το συγκεκριμένο θέμα η τοπική Εκκλησία και έχοντας στο νου μου τα ελληνικά δεδομένα, θεώρησα σωστό να επικοινωνήσω με τον αρμόδιο επίσκοπο της περιοχής και να ζητήσω τη γνώμη του.
Η απάντησή του ήταν απολύτως φυσική, χωρίς καμία αμηχανία ή απορριπτικότητα. Μου είπε ξεκάθαρα ότι θα τελέσω κανονικά την κηδεία, εφόσον οι άνθρωποι ζητούν εκκλησιαστική κηδεία. Όταν τον ρώτησα αν πρόκειται για τρισάγιο ή για πλήρη ακολουθία, μου απάντησε σχεδόν αυτονόητα: “Τι κάνεις για τους ανθρώπους της ενορίας σου όταν πεθαίνουν; Κηδεία. Γιατί εδώ να κάνεις τρισάγιο;”.
Πρόλαβα να πω “ξέρετε, στην Ελλάδα…”, αλλά με διέκοψε ευγενικά και κατηγορηματικά. “Δεν με αφορά τι κάνετε στην Ελλάδα. Πότε και πώς θα καταλάβετε ότι αυτά τα θέματα χρειάζονται ποιμαντική διαχείριση και ευαισθησία;”. Και συνέχισε, “Οι άνθρωποι μας ζητούν να πάμε να διαβάσουμε μια προσευχή.
Πηγαίνουμε σε κρεοπωλεία, ανθοπωλεία, κέντρα διασκέδασης, γήπεδα, σε κάθε είδους επιχειρήσεις, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι το περιεχόμενό τους δεν είναι το πιο “ηθικό”. Εκεί γιατί δεν αρνούμαστε; Εσύ θα διαβάσεις την προσευχή επί του νεκρού σώματος. Από εκεί και πέρα, το πώς θα το διαχειριστεί η οικογένεια και ποια ήταν η επιθυμία του ανθρώπου εν ζωή, δεν είναι δική μας υπόθεση».
Καταθέτω αυτή την εμπειρία, γιατί δυστυχώς στην Ελλάδα συχνά λειτουργούμε ως “υπερορθόδοξοι”, ως θεματοφύλακες μιας απόλυτης αλήθειας, σε τέτοιο βαθμό, ώστε να εκφράζονται δημόσια αφοριστικές και απάνθρωπες κρίσεις.
Κάθε φορά που δημοσιεύεται μια είδηση για κάποιον επώνυμο που είχε επιλέξει την αποτέφρωση, διαβάζει κανείς σχόλια του τύπου, “έχασε την ψυχή του”, “πήγε αδιάβαστος”, “την έδωσε στον διάβολο”. Κι όμως, αυτό δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Στο αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας υπάρχει κληρικός, και εφόσον το ζητήσει η οικογένεια, διαβάζεται προσευχή, έστω κι αν δεν τελείται ολόκληρη η νεκρώσιμη ακολουθία.
Το βασικό θεολογικό επιχείρημα που προβάλλεται ενάντια στην αποτέφρωση αφορά την εσχατολογία. Τη Δευτέρα Παρουσία και την Ανάσταση των νεκρών. Υποστηρίζεται ότι το σώμα πρέπει να είναι ενταφιασμένο για να “αναστηθεί”. Πρόκειται, όμως, για μια θεολογικά νηπιακή προσέγγιση.
Όταν μιλάμε για κοινή ανάσταση, μιλάμε για αναδημιουργία, όχι για απλή επανασυγκόλληση υλικών καταλοίπων. Ο Θεός, σύμφωνα με την πίστη μας, δημιούργησε τον κόσμο εκ του μηδενός, θα δυσκολευτεί, άραγε, να αναδημιουργήσει ένα σώμα επειδή δεν μπορεί να “εντοπίσει” τα λείψανα του ή μήπως η τέφρα είναι δυσκολότερο να εντοπιστεί από το Θεό σε σχέση με τα οστά;
Άλλωστε, ακόμη και η ταφή, όπως την εφαρμόζουμε σήμερα, δεν έχει καμία σχέση με τον τρόπο ταφής του Χριστού, ο οποίος τοποθετήθηκε σε λαξευμένο μνήμα και όχι θαμμένος κάτω από χώματα.
Έχω βρεθεί σε κηδείες και μάλιστα νεαρών ανθρώπων, όπου πριν καλά-καλά τελειώσει το τρισάγιο, αρχίζει να πέφτει χώμα πάνω στο φέρετρο, με τους γονείς να στέκονται από πάνω. Για πολλούς αυτό είναι βαθιά τραυματικό.
Σήμερα δεν μπορούμε να αγνοούμε την ψυχική κατάσταση των πενθούντων, ούτε τη δύναμη των εικόνων που χαράσσονται στον ψυχισμό τους. Και δεν χρειάζεται καν να αναφερθώ στις εκταφές και στις τραυματικές εμπειρίες από σώματα που δεν έχουν αποσυντεθεί επαρκώς.
Χρειάζεται λοιπόν, περισσότερος ανθρωπισμός και λιγότερα ψευδοδιλήμματα.
Ναι, τα διοικητικά όργανα της Εκκλησίας στην Ελλάδα έχουν αποφανθεί ότι δεν τελείται κανονική κηδεία σε περιπτώσεις αποτέφρωσης και ότι αυτή θεωρείται έμμεση άρνηση της πίστης. Μπορώ να κατανοήσω ότι πρόκειται για μια προσπάθεια αναχαίτισης ή επιβράδυνσης μιας αυξανόμενης κοινωνικής τάσης. Όμως, χωρίς να διεκδικώ προφητικό χάρισμα, θεωρώ σχεδόν βέβαιο ότι σε δέκα χρόνια το ζήτημα δεν θα συζητείται καν, και η Εκκλησία, σιωπηλά, θα τελεί κανονικά τις κηδείες όσων το ζητούν.
Εξάλλου, είτε μιλάμε για ταφή είτε για αποτέφρωση, μιλάμε για δύο διαφορετικούς τρόπους αποσύνθεσης του σώματος. Στη μεν ταφή μέσω της σήψης στη γη, στην δε αποτέφρωση μέσω της πυράς. Και στις δύο περιπτώσεις, το ανθρώπινο σώμα διαλύεται. Το ζητούμενο δεν είναι η μέθοδος, αλλά η ποιμαντική στάση και ο σεβασμός στον άνθρωπο.
