Ο Μάιος, για τους περισσότερους από εμάς, αποτελεί τον πιο όμορφο μήνα της άνοιξης, ενώ ταυτόχρονα μας προετοιμάζει για τις διακοπές του καλοκαιριού. Για τους μαθητές της Γ’ Λυκείου όμως, ο Μάιος αλλά και ο Ιούνιος έχουν δυστυχώς ταυτιστεί με τις Πανελλήνιες εξετάσεις, δημιουργώντας συναισθήματα που δεν συνάδουν με τα ανθισμένα τοπία και τον ηλιόλουστο καιρό.
Κάθε Μάιο, λοιπόν, ακόμη κι αν έχουν περάσει χρόνια από τότε που δώσαμε Πανελλήνιες, πολλοί από εμάς αισθανόμαστε τον παλμό των εξετάσεων σαν να το περάσαμε μόλις χθες. Το άγχος, η αγωνία, τα ξενύχτια είναι μακρινές αναμνήσεις που μας κάνουν να κατανοούμε τα συναισθήματα των παιδιών που δίνουν σήμερα.
Οι Πανελλήνιες εξετάσεις αποτελούν μία από τις πιο φορτισμένες ψυχολογικά περιόδους για έναν έφηβο και την οικογένειά του στην Ελλάδα. Παρότι παρουσιάζονται ως ατομική δοκιμασία του μαθητή, στην πραγματικότητα ενεργοποιούν ολόκληρο το οικογενειακό σύστημα: προσδοκίες, φόβους, συγκρίσεις, άγχη, ακόμη και οικογενειακούς μύθους γύρω από την επιτυχία και την κοινωνική αναγνώριση.
Είναι γεγονός ότι σε πολλούς από εμάς έρχονται στο μυαλό εικόνες των γονιών μας να μας «κυνηγούν» με ένα βιβλίο στο χέρι για να τους πούμε το μάθημα, πιστεύοντας ότι με αυτόν τον τρόπο μάς βοηθούν να αποδώσουμε καλύτερα.
Κατανοώντας, λοιπόν, ότι οι Πανελλήνιες ενεργοποιούν ολόκληρη την οικογένεια και ότι οι γονείς έχουν κι εκείνοι τα δικά τους άγχη τα οποία πολλές φορές δεν ξέρουν πώς να διαχειριστούν μιλήσαμε με τη συστημική ψυχολόγο-ψυχοθεραπεύτρια Ελένη Κορναράκη, η οποία ασχολείται με εφήβους, ώστε να μας λύσει κάποιες απορίες σχετικά με το πώς μπορούν οι γονείς να συμβάλουν ουσιαστικά αυτή την περίοδο των Πανελλαδικών, χωρίς να προσθέτουν επιπλέον άγχος και βάρος στα παιδιά.
Τι μας είπε η ειδικός:
Η σύγχρονη βιβλιογραφία δείχνει ότι το εξεταστικό άγχος δεν είναι μόνο γνωστικό φαινόμενο αλλά βαθιά σχεσιακό. Η συναισθηματική κατάσταση των γονέων, το κλίμα στο σπίτι, ο τρόπος επικοινωνίας και οι οικογενειακές αφηγήσεις για την αποτυχία ή την επιτυχία επηρεάζουν σημαντικά την ψυχική ανθεκτικότητα του εφήβου.
Το άγχος των Πανελληνίων δεν αφορά μόνο τον μαθητή
Η συστημική θεραπεία μάς έχει διδάξει μέσα από θεωρητικούς όπως ο Murray Bowen, η Virginia Satir και ο Salvador Minuchin ότι το σύμπτωμα ενός μέλους συχνά εκφράζει την ένταση ολόκληρου του συστήματος.
Έτσι, το άγχος του υποψηφίου δεν μπορεί να ιδωθεί αποκομμένο από:
την αγωνία των γονιών,
τις οικογενειακές προσδοκίες,
την κοινωνική πίεση,
αλλά και την πολιτισμική πεποίθηση ότι «οι Πανελλήνιες καθορίζουν τη ζωή».
Στην ελληνική πραγματικότητα, οι εξετάσεις αποκτούν συχνά υπαρξιακή διάσταση. Ο έφηβος δεν νιώθει ότι αξιολογείται μόνο η γνώση του, αλλά συνολικά η αξία του ως ανθρώπου. Αυτό αυξάνει δραματικά το άγχος απόδοσης και τον φόβο αποτυχίας.
Τι συμβαίνει ψυχολογικά στον έφηβο
Η εφηβεία είναι ήδη μια περίοδος αναδιοργάνωσης ταυτότητας. Ο νέος προσπαθεί να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: «Ποιος είμαι;» , «Τι αξίζω;» ,«Μπορώ να τα καταφέρω;» «Θα απογοητεύσω τους άλλους;».
Όταν οι Πανελλήνιες συνδέονται με την αποδοχή, την αγάπη ή την οικογενειακή υπερηφάνεια, το στρες πολλαπλασιάζεται.
Οι έρευνες δείχνουν ότι το υψηλό εξεταστικό άγχος σχετίζεται με γνωστική αποδιοργάνωση, δυσκολία συγκέντρωσης, σωματικά συμπτώματα, χαμηλότερη αυτοαντίληψη και μειωμένη επίδοση, ακόμη και σε καλά προετοιμασμένους μαθητές.
Παράλληλα, πολλοί έφηβοι βιώνουν το άγχος ως ντροπή, υιοθετώντας σκέψεις όπως «αν αποτύχω, σημαίνει ότι δεν αξίζω». Αυτό είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο, γιατί μετατρέπει μια εξεταστική διαδικασία σε κρίση ταυτότητας.
Από συστημική σκοπιά, το άγχος δεν αφορά αποκλειστικά ένα άτομο, αλλά «κυκλοφορεί» μέσα στην οικογένεια και επηρεάζει όλα τα μέλη της.
Συχνά παρατηρούμε γονείς που κοιμούνται λιγότερο από το ίδιο το παιδί, συνεχή έλεγχο του διαβάσματος, υπερπροστασία, έντονες συναισθηματικές μεταπτώσεις ή ακόμη και μια σιωπηλή πίεση μέσα από βλέμματα, προσδοκίες και συγκρίσεις.
Έτσι, χωρίς πρόθεση, η οικογένεια μπορεί να μετατραπεί σε ένα «δοχείο άγχους», όπου η αγωνία των γονιών μεταφέρεται σταδιακά στον έφηβο, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο μια ήδη απαιτητική περίοδο.
Ο Murray Bowen περιέγραψε πώς το άγχος μεταδίδεται διαγενεακά μέσα από τη συναισθηματική συγχώνευση της οικογένειας. Όταν ο γονιός δυσκολεύεται να διαχωρίσει τη δική του αξία από την επιτυχία του παιδιού, τότε ο έφηβος φορτώνεται ένα δυσβάσταχτο ψυχικό βάρος:
«Δεν δίνω μόνο για μένα. Δίνω για όλους».
Αυτό φαίνεται έντονα και σε αφηγήσεις μαθητών σε διαδικτυακές κοινότητες, όπου επανέρχεται ο φόβος της απογοήτευσης των γονιών περισσότερο από τον φόβο των ίδιων των εξετάσεων.
Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν πραγματικά
Να ρυθμίσουν πρώτα το δικό τους άγχος
Ο πιο αγχωμένος γονιός δεν παράγει πιο επιτυχημένο παιδί. Παράγει πιο υπερδιεγερμένο νευρικό σύστημα.
Ο έφηβος «διαβάζει» το άγχος των γονιών ακόμη κι όταν δεν εκφράζεται λεκτικά. Η συνεχής ένταση στο σπίτι ενεργοποιεί αίσθηση απειλής και όχι ασφάλειας.
Η συστημική προσέγγιση τονίζει ότι ο γονιός χρειάζεται να λειτουργήσει ως «συναισθηματικός ρυθμιστής» και όχι ως επιτηρητής.
Να αποσυνδέσουν την επίδοση από την αξία του παιδιού
Φράσεις όπως: «Η ζωή κρίνεται τώρα», «Μην μας απογοητεύσεις», «Με τόσα που κάναμε…»
μπορούν να λειτουργήσουν τραυματικά.
Αντίθετα, ο έφηβος χρειάζεται να ακούσει:
«Σε αγαπάμε ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα», «Οι εξετάσεις είναι σημαντικές, όχι όμως η μοναδική ευκαιρία ζωής», «Η αξία σου δεν βαθμολογείται».
Αυτό δεν μειώνει το κίνητρο, μειώνει τον πανικό.
Τι βοηθά τον ίδιο τον υποψήφιο
Να κατανοήσει ότι το άγχος είναι φυσιολογικό
Το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη άγχους, αλλά η καταστροφική ερμηνεία του. Το σώμα ενεργοποιείται μπροστά σε κάτι σημαντικό: ταχυκαρδία, ένταση, ιδρώτας και υπερεγρήγορση είναι φυσιολογικές αντιδράσεις του οργανισμού. Δεν σημαίνουν αποτυχία, αλλά κινητοποίηση απέναντι σε μια απαιτητική συνθήκη.
Να μειώσει την υπερταύτιση με το αποτέλεσμα
Οι Πανελλήνιες είναι μια σημαντική διαδικασία, όχι ολόκληρη η ζωή. Πολλοί νέοι που αρχικά δεν πέρασαν στη σχολή που επιθυμούσαν κατάφεραν αργότερα να αναδιαμορφώσουν δημιουργικά τη ζωή τους και να βρουν διαφορετικούς δρόμους εξέλιξης. Αυτό αναδεικνύεται έντονα και μέσα από εμπειρίες νέων ενηλίκων, οι οποίοι περιγράφουν πως «υπάρχει ζωή μετά τις Πανελλήνιες».
Να προστατεύσει το νευρικό του σύστημα
Η απόδοση δεν εξαρτάται μόνο από το διάβασμα, αλλά και από τη βιολογική ρύθμιση του οργανισμού.
Σημαντικό ρόλο παίζουν ο σταθερός ύπνος, τα απαραίτητα διαλείμματα, ο περιορισμός της συνεχούς σύγκρισης, η ήπια άσκηση, οι αναπνοές και οι τεχνικές γείωσης, καθώς και ένα ρεαλιστικό πρόγραμμα μελέτης. Η χρόνια υπερδιέγερση μπορεί να μειώσει τη μνήμη εργασίας και την ικανότητα ανάκλησης πληροφοριών, επηρεάζοντας αρνητικά την απόδοση του μαθητή.
Η συστημική ματιά πέρα από την επιτυχία
Η συστημική θεραπεία δεν ενδιαφέρεται μόνο για το αν ο έφηβος θα πετύχει στις εξετάσεις. Εστιάζει κυρίως στο πώς η οικογένεια θα περάσει αυτή τη μεταβατική περίοδο χωρίς να τραυματιστούν οι σχέσεις μεταξύ των μελών της. Ο στόχος δεν είναι ένα παιδί που διαβάζει από φόβο, αλλά ένας νέος άνθρωπος που μπορεί να αντέχει την αβεβαιότητα, να διεκδικεί, να αποτυγχάνει χωρίς να καταρρέει και να νιώθει ότι η αγάπη και η αποδοχή δεν εξαρτώνται από την επίδοσή του.
Ίσως τελικά η πιο ουσιαστική «επιτυχία» των Πανελληνίων να μην είναι μόνο η εισαγωγή σε μια σχολή, αλλά η δυνατότητα μιας οικογένειας να παραμείνει συνδεδεμένη, υποστηρικτική και συναισθηματικά ασφαλής μέσα σε μια περίοδο μεγάλης πίεσης.
