Κάθε γενιά μεγαλώνει με διαφορετικές αντιλήψεις για τις σχέσεις, την αγάπη και τη δέσμευση. Όσα θεωρούνταν κάποτε αναμενόμενα σε μια μακροχρόνια σχέση, σήμερα μπορεί να αντιμετωπίζονται με μεγαλύτερο προβληματισμό. Η Gen Z, έχοντας μεγαλώσει σε μια εποχή όπου συζητάει περισσότερο για την ψυχική υγεία, τα προσωπικά όρια και τη συναισθηματική επικοινωνία, φαίνεται να δίνει ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο στο αν υπάρχει αγάπη, αλλά και στο πώς εκφράζεται αυτή στην καθημερινότητα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι νέοι αντιμετωπίζουν τις σχέσεις με τον ίδιο τρόπο ή ότι οι μεγαλύτερες γενιές αποδέχονται απαραίτητα προβληματικές συμπεριφορές. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες καταστάσεις που μπορεί να αντιμετωπίζονταν παλαιότερα ως συνηθισμένες δυσκολίες μιας σχέσης, ενώ σήμερα αναγνωρίζονται ευκολότερα ως σημάδια που αξίζει να μας προβληματίσουν.
1. Όταν ο ένας σύντροφος ελέγχει τα οικονομικά του άλλου
Είναι διαφορετικό να συμφωνούμε από κοινού με τον σύντροφό μας για τον τρόπο που διαχειριζόμαστε τα χρήματά μας και διαφορετικό να χρειάζεται να ζητάμε άδεια για κάθε έξοδο ή αγορά. Όταν ο ένας ελέγχει συστηματικά την πρόσβαση του άλλου στα χρήματα, περιορίζει την οικονομική του ανεξαρτησία ή χρησιμοποιεί τα οικονομικά μέσα για να επιβάλει τη θέλησή του, δεν πρόκειται απλώς για μια διαφωνία σχετικά με τον προϋπολογισμό.
Η οικονομική κακοποίηση μπορεί να περιλαμβάνει τον έλεγχο των χρημάτων, την παρεμπόδιση της εργασίας ή την απόκρυψη οικονομικών πληροφοριών με σκοπό την άσκηση εξουσίας. Σύμφωνα με το Office on Women’s Health των ΗΠΑ τέτοιες συμπεριφορές μπορούν να δυσκολέψουν σημαντικά ένα άτομο να απομακρυνθεί από μια επιβλαβή σχέση.
Η οικονομική διαφάνεια και οι κοινές αποφάσεις δεν προϋποθέτουν ότι χάνουμε την προσωπική μας αυτονομία. Αντίθετα, μια υγιής σχέση επιτρέπει και στους δύο να συμμετέχουν ισότιμα στις αποφάσεις που τους αφορούν.
2. Όταν οι καβγάδες δεν οδηγούν ποτέ σε ουσιαστική επικοινωνία
Οι διαφωνίες είναι αναπόφευκτες σε κάθε σχέση. Το ζητούμενο δεν είναι να μην τσακωνόμαστε ποτέ, αλλά να μπορούμε να συζητάμε όσα μας ενοχλούν χωρίς να καταλήγουμε διαρκώς στην ίδια αδιέξοδη κατάσταση.
Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA), ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούν οι σύντροφοι κατά τη διάρκεια μιας διαφωνίας παίζει σημαντικό ρόλο στην πορεία της σχέσης. Όταν κάθε συζήτηση μετατρέπεται σε επίθεση, όταν ο ένας αρνείται συστηματικά να ακούσει τον άλλον ή όταν κανείς δεν αναλαμβάνει την ευθύνη για τη συμπεριφορά του, τα προβλήματα συχνά παραμένουν άλυτα. Η επαναλαμβανόμενη αποφυγή της επικοινωνίας μπορεί να δημιουργήσει απόσταση, ακόμη κι αν το ζευγάρι εξακολουθεί να είναι μαζί.
3. Όταν τα προσβλητικά σχόλια παρουσιάζονται ως «πλάκα»
Το χιούμορ μπορεί να φέρει ένα ζευγάρι πιο κοντά. Όταν, όμως, τα αστεία επικεντρώνονται συστηματικά στην εμφάνιση, την ευφυΐα, τις ικανότητες ή τις ανασφάλειες του ενός συντρόφου, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικό.
Φράσεις όπως «δεν αντέχεις καθόλου την πλάκα» ή «μην είσαι τόσο ευαίσθητος/η» χρησιμοποιούνται μερικές φορές για να υποβαθμίσουν την ενόχληση του άλλου. Το γεγονός ότι κάποιος ισχυρίζεται πως αστειεύεται δεν σημαίνει ότι το σχόλιό του είναι ακίνδυνο, ιδιαίτερα όταν επαναλαμβάνεται παρά το γεγονός ότι πληγώνει.
Η διαφορά βρίσκεται στο αν γελάμε μαζί ή αν ο ένας γίνεται συστηματικά το αντικείμενο της κοροϊδίας. Σε μια σχέση με αμοιβαίο σεβασμό, μπορούμε να εκφράσουμε ότι κάτι μας ενοχλεί χωρίς να χρειάζεται να αποδείξουμε ότι έχουμε δικαίωμα να νιώθουμε έτσι.
Το Gottman Institute έχει αναδείξει την περιφρόνηση ως ιδιαίτερα επιβαρυντική συμπεριφορά στις στενές σχέσεις. Δεν πρόκειται για την απουσία χιούμορ, αλλά για την απαξίωση που μπορεί να κρύβεται πίσω από ορισμένα σχόλια.
4. Όταν ο ένας αναλαμβάνει σχεδόν όλο το νοητικό φορτίο της σχέσης και της καθημερινότητας
Ακόμη και σε ζευγάρια που εργάζονται και οι δύο, οι ευθύνες του σπιτιού και της καθημερινότητας δεν μοιράζονται πάντα ισότιμα. Μπορεί ο ένας να αναλαμβάνει να θυμάται τα ραντεβού, να οργανώνει τις υποχρεώσεις, να προγραμματίζει τα ψώνια και να φροντίζει να μη μένει τίποτα πίσω, ενώ ο άλλος περιμένει να του ζητηθεί τι πρέπει να κάνει.
Αυτό είναι το λεγόμενο νοητικό φορτίο ή αόρατο βάρος (mental load): η αόρατη εργασία που απαιτείται για να οργανώνεται και να λειτουργεί η καθημερινότητα. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος εκτελεί μια δουλειά, αλλά και ποιος έχει την ευθύνη να θυμάται ότι πρέπει να γίνει.
Στοιχεία του Pew Research Center από τις ΗΠΑ δείχνουν ότι ακόμη και όταν οι σύζυγοι έχουν παρόμοια εισοδήματα, οι γυναίκες αναλαμβάνουν κατά μέσο όρο περισσότερο χρόνο οικιακών εργασιών και φροντίδας. Τα συγκεκριμένα δεδομένα αφορούν παντρεμένα ζευγάρια στις ΗΠΑ, αλλά φωτίζουν μια ευρύτερη συζήτηση για την άνιση κατανομή των ευθυνών.
Σε μια ισότιμη σχέση, η συμμετοχή δεν θα πρέπει να εξαρτάται αποκλειστικά από τις υπενθυμίσεις ή τις οδηγίες του ενός. Η κοινή καθημερινότητα απαιτεί πρωτοβουλία, συνεργασία και αναγνώριση της δουλειάς που συχνά περνά απαρατήρητη.
5. Όταν μένουμε μαζί μόνο και μόνο επειδή «έτσι πρέπει»
Για αρκετούς ανθρώπους, η διάρκεια μιας σχέσης θεωρείται από μόνη της απόδειξη επιτυχίας. Η ιδέα ότι ένα ζευγάρι πρέπει να παραμείνει μαζί πάση θυσία, ακόμη κι όταν η σύνδεση, η επικοινωνία και ο σεβασμός έχουν χαθεί, μπορεί να κάνει τους συντρόφους να αντιμετωπίζουν τη δυσαρέσκεια ως κάτι που απλώς οφείλουν να υπομείνουν.
Φυσικά, όλες οι σχέσεις περνούν δύσκολες περιόδους. Η απομάκρυνση ή μια κρίση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να χωρίσουμε. Έχει, όμως, σημασία να αναρωτηθούμε αν και οι δύο επιθυμούμε να προσπαθήσουμε για τη σχέση ή αν παραμένουμε σε αυτήν αποκλειστικά από συνήθεια, φόβο, κοινωνικές προσδοκίες ή την πεποίθηση ότι η αποχώρηση ισοδυναμεί με αποτυχία.
Μια μελέτη των Hsieh και Hawkley, που δημοσιεύτηκε το 2018 και εξέτασε 953 ζευγάρια μεγαλύτερης ηλικίας, συνέδεσε τις δυσλειτουργικές συζυγικές σχέσεις με αυξημένα επίπεδα μοναξιάς. Η έρευνα, δεν υποστηρίζει ότι κάθε δύσκολη σχέση πρέπει να τελειώνει. Υπενθυμίζει, ωστόσο, ότι η παρουσία ενός συντρόφου δεν εγγυάται από μόνη της τη συναισθηματική εγγύτητα.
Το ζητούμενο δεν είναι να αντιμετωπίζουμε κάθε δυσκολία ως λόγο χωρισμού, αλλά να μη θεωρούμε ότι η παραμονή σε μια σχέση αποτελεί αυτοσκοπό, ανεξάρτητα από το πώς νιώθουμε μέσα σε αυτήν.
Τελικά, τι θεωρούμε φυσιολογικό σε μια σχέση;
Οι αντιλήψεις γύρω από τις σχέσεις αλλάζουν, όπως αλλάζουν και οι κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνει κάθε γενιά. Συμπεριφορές που κάποτε αντιμετωπίζονταν ως αναπόφευκτοι συμβιβασμοί μπορεί σήμερα να εξετάζονται με διαφορετικά κριτήρια.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η Gen Z έχει πάντα δίκιο ή ότι οι μεγαλύτερες γενιές δεν αναζητούσαν σεβασμό και ισότητα. Η ουσία βρίσκεται στο να ξεχωρίζουμε τις συνηθισμένες δυσκολίες μιας σχέσης από τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα που υπονομεύουν την εμπιστοσύνη, την αυτονομία και την αξιοπρέπεια των συντρόφων.
Γιατί μια σχέση δεν κρίνεται μόνο από το πόσο καιρό διαρκεί, αλλά και από το πώς αισθάνονται οι άνθρωποι που βρίσκονται μέσα σε αυτήν.
Με πληροφόριες από Office on Women’s Health,Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA), Gottman Institute, Pew Research Center
