Ως διεθνής τάξη ορίζεται το σύνολο των κανόνων, των θεσμών και των πρακτικών που διέπει τις σχέσεις μεταξύ των δρώντων στο διεθνές σύστημα. Πρόκειται για την κατάσταση πραγμάτων που υφίσταται στις διεθνείς σχέσεις και είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την κρατική κυριαρχία, η διατήρησή της εξαρτάται αιτιωδώς από την κατανομή ισχύος ανάμεσα στα κράτη και λειτουργεί στη βάση του διεθνούς δικαίου και της διεθνούς οργάνωσης. Πιο συγκεκριμένα, η διεθνής τάξη συγκροτείται από τρία αλληλεξαρτόμενα θεμελιώδη στοιχεία:
- Το Δομικό Στοιχείο το οποίο συνίσταται στην κρατική κυριαρχία, ανατροφοδοτώντας τον κρατοκεντρικό χαρακτήρα του διεθνούς συστήματος.
- Το Ρυθμιστικό Στοιχείο το οποίο έγκειται στην κατανομή της ισχύος μεταξύ των κρατών, προσδιορίζοντας τις μεταξύ τους σχέσεις.
- Το Λειτουργικό Στοιχείο το οποίο αφορά τη διεθνή οργάνωση και το διεθνές δίκαιο, συγκροτώντας το κανονιστικό της πλαίσιο αναφοράς.
Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η στάση της Κίνας ως προς την υφιστάμενη διεθνή τάξη βασίστηκε στην επιτυχή αξιοποίηση του αμερικανο-κεντρικού θεσμικού πλαισίου με συνέπεια να ενισχύσει τη θέση της στο διεθνές σύστημα. Παρά τη ραγδαία άνοδό της, η Κίνα ασκεί μια ισορροπημένη στρατηγική, που βασίζεται στην επωφελή χρήση του υπάρχοντος οικονομικού και εμπορικού συστήματος και την επιδίωξη μεταρρυθμίσεων σε τομείς που εξελικτικά δύνανται να την ευνοήσουν περαιτέρω. Η αρχική εδραίωση της ισχύος της σε περιφερειακό επίπεδο έχει πλέον δώσει τη θέση της σε έναν πιο διασταλτικό προσδιορισμό των συμφερόντων της – περιφερειακά και ευρύτερα– και αποτυπώνεται από την ολοένα και πιο ενεργητική της εξωτερική πολιτική. Με την πάροδο του μεταψυχροπολεμικού χρόνου, οι πρώιμες προσδοκίες για μια αρμονική συνύπαρξη μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτείων και της Κίνας έχουν υποχωρήσει, καθώς η αρχική αμοιβαία αποδοχή μετατράπηκε σταδιακά σε έναν εντεινόμενο ανταγωνισμό.
Η μακροχρόνια άνοδος της Κίνας καθ’ όλη τη μεταψυχροπολεμική περίοδο, εγείρει σημαντικούς προβληματισμούς και προκλήσεις για το μέλλον της διεθνούς τάξης. Κοντολογίς, η εν λόγω προβληματική δύναται να αποτυπωθεί στα ακόλουθα ερωτήματα:
- Θα συνεχίσει η Κίνα να προσαρμόζεται και να διαμορφώνει οριακά το ισχύον ρυθμιστικό πλαίσιο συμβάλλοντας παράλληλα στη εξέλιξή του ή θα επιδιώξει την αποδόμηση του υπάρχοντος και την συγκρότηση ενός νέου;
- Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν –και είναι διατεθειμένες– να προσφέρουν κίνητρα, ώστε να εμποδίσουν μια κινεζική αξίωση για πλήρη αναμόρφωση της διεθνούς τάξης;
- Εφ’ όσον η Κίνα εγκαταλείψει την πρακτική της συνεχούς προσαρμογής στην υφιστάμενη αμερικανοκεντρική διεθνή τάξη, ποιες αξιώσεις θα εγείρει σχετικά με τη θεσμική και κανονιστική της μετεξέλιξη;
- Τελικά, η Κίνα θα λειτουργήσει ως συνδιαμορφωτικός ή ως αναθεωρητικός παράγοντας στο διεθνές σύστημα;
Ακολούθως, προσπαθώντας να προσδιορίσουμε τη στάση της Κίνας σχετικά με τα προαναφερθέντα τρία στοιχεία που συγκροτούν τη διεθνή τάξη, παρατηρούμε τα εξής:
- Ως προς το Δομικό Στοιχείο: Η Κίνα δεν συνιστά φορέα μιας «επαναστατικής ιδεολογίας» (όπως ο συγκεκριμένος όρος αναλύεται από τον Martin Wight, στο μνημειώδες έργο του: Διεθνής θεωρία – Τα τρία ρεύματα σκέψης, Αθήνα: Ποιότητα,1998) για το διεθνές σύστημα απειλώντας τον κρατοκεντρικό χαρακτήρα της διεθνούς τάξης. Αντιθέτως, με τη ρητορική της ανατροφοδοτεί τον ρόλο της κρατικής κυριαρχίας ως σταθερά του διεθνούς συστήματος, παρά τις ηγεμονικές αξιώσεις που διατυπώνει στην περιφέρεια της. Αυτές είναι απότοκο των νέων συσχετισμών ισχύος στην περιφέρειά της.
- Ως προς το Ρυθμιστικό Στοιχείο: Η συνεχής βελτίωση της κινεζικής ισχύος επηρεάζει ευθέως την περιφερειακή και την παγκόσμια κατανομή της, δημιουργώντας ζητήματα σταθερότητας και ωθώντας προς νέες ρυθμίσεις και συμφωνίες σε διμερές και πολυμερές επίπεδο.
- Ως προς το Λειτουργικό Στοιχείο: Η αλλαγή στην ισορροπία ισχύος επιδεινώνει έτι περαιτέρω την ούτως ή άλλως προβληματική εφαρμογή του διεθνούς δικαίου με ενιαίο και καθολικό τρόπο. Υπό αυτό το πρίσμα, ας αναμένουμε πως η Κίνα θα αξιώσει στο μέλλον την ενσωμάτωση και των δικών της πεποιθήσεων όσον αφορά την κανονιστική διάσταση της διεθνούς τάξης.
Συμπερασματικά, η Κίνα επιδιώκει να καταστεί ένας συνδιαμορφωτικός και όχι ένας δομικά αναθεωρητικός παράγοντας της διεθνούς τάξης. Συνιστά ήδη έναν στρατηγικό ανταγωνιστή των Ηνωμένων Πολιτειών- με τις οποίες συνομιλεί με όρους ισότητας. Έχοντας επίγνωση ότι οι υλικές τάσεις (οικονομία, εμπόριο, τεχνολογία, φυσικοί πόροι) την ευνοούν, αποφεύγει τόσο έναν άμεσο ηγεμονικό διακανονισμό με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όσο και μια ευθεία αντιπαράθεση. Σε αυτή τη μεταβατική περίοδο του διεθνούς συστήματος, η αμοιβαία πυρηνική αποτροπή, η ασύμμετρα –αλλά ακόμη αμοιβαία– επωφελής οικονομική αλληλεξάρτηση καθώς και η περιορισμένη –μολαταύτα ισχύουσα– λειτουργία του υπάρχοντος κανονιστικού πλαισίου αποτελούν ανασταλτικούς παράγοντες διαρραγής της υφιστάμενης διεθνούς τάξης.
Αναμφίβολα οι Σινο-αμερικανικές σχέσεις συνιστούν την πιο σημαντική πτυχή της διεθνούς τάξης, στο βαθμό που ελάχιστα από τα στοιχεία της –ρυθμιστικά και λειτουργικά– θα παραμείνουν ανεπηρέαστα είτε επέλθει ένας ηγεμονικός διακανονισμός, είτε συνεχιστεί και κυρίως ενταθεί ο μεταξύ τους ανταγωνισμός. Ως προς την πρώτη εξέλιξη ας έχουμε κατά νου ότι προϋποθέτει μία αμοιβαίως αποδεκτή αμερικανική υποβάθμιση και κινεζική αναβάθμιση σε διμερές, πολυμερές και διεθνές επίπεδο· προοπτική που απαιτεί αμφιμερή αποδοχή κι ως εκ τούτου καθίσταται και δυσεπίτευκτη._
*
Το παρόν κείμενο συνιστά μια περίληψη της εισήγησης του γράφοντας, στο πλαίσιο του 6ου Τακτικού Συνεδρίου με τίτλο: Το τέλος της φιλελεύθερης διεθνούς τάξης; που διοργάνωσε του τμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
