Νικόλαος Αρβανιτίδης, Δρ Οικονομικός Γεωλόγος
Η Ελλάδα βρίσκεται σε στρατηγικό σταυροδρόμι. Ως χώρα με υπέδαφος σε στρατηγικές και κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες (ΣΚΟΠΥ) — αλουμίνιο, νικέλιο, χαλκό, αντιμόνιο και άλλα — καλείται να συμβάλει στην ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, όπως αυτή αποτυπώνεται στον Κανονισμό για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (Critical Raw Material Act/CRMA). Ταυτόχρονα, καλείται να το πράξει με τρόπο που να διασφαλίζει την περιβαλλοντική προστασία, την κοινωνική αποδοχή και την τήρηση της ισχύουσας νομοθεσίας και του σχετικού θεσμικού πλαισίου γενικότερα.
Το παρόν άρθρο αξιοποιεί και προσφεύεγει στο παράδειγμα του έργου χαλκού-χρυσού των Σκουριών στη Χαλκιδική, στη βάση μιας ολοκληρωμένης αναλυτικής και ερμηνευτικής προσέγγισης. Να σημειωθεί ότι το πορφυρικό μεταλλογενετικό σύστημα των Σκουριών είναι πλουσιότερο σε χαλκό και χρυσό από όλα τα παρόμοια ευρωπαϊκά κοιτάσματα, όπως το Assarel και το Elazite στη Βουλγαρία, το Bor στη Σερβία και το Aitik στη Σουηδία.
Η γεωλογική επάρκεια δεν αρκεί. Απαιτείται ένα θεσμοθετημένο, υποχρεωτικό και διαφανές πλαίσιο ολοκληρωμένης προ-δημοπρασιακής αξιολόγησης (Pre-Tender Integrated Assessment – PTIA), το οποίο θα ενσωματώνει τέσσερις πυλώνες δεδομένων: τα γεωλογικά/τεχνικά, τα περιβαλλοντικά/οικολογικά, τα κοινωνικά/κοινοτικά και τα νομικά/διακυβέρνησης.
Γιατί η γεωλογία από μόνη της δεν είναι αρκετή
Η παραδοσιακή προσέγγιση στην αδειοδότηση εξορυκτικών/μεταλλευτικών δραστηριοτήτων αντιμετωπίζει το κοίτασμα σαν ένα κατ’ εξοχήν γεωλογικό και τεχνικό ζήτημα. Ωστόσο, ένα κοίτασμα δεν αποτελεί μια απομονωμένη οντότητα. Βρίσκεται ενταγμένο σε ένα σύνθετο σύπλεγμα περιβαλλοντικών, κοινωνικών, νομικών και οικονομικών συστημάτων. Η αγνόηση αυτών των συστημάτων στη φάση πριν από τη δημοπρασία αποτελεί «συνταγή» αντιπαράθεσης, σύγκρουσης και καθυστέρησης.
Η ελληνική εμπειρία το αποδεικνύει μέσω της θετικής εξέλιξης των Σκουριών, ενός έργου που ενώ φάνηκε καταδικασμένο αρχικά, κατάφερε να ανακάμψει όταν αντιμετωπίστηκαν συστηματικά και το ίδιο επισταμένα και οι μη γεωλογικοί παράγοντες. Μια διαδικασία βέβαια που διήρκησε εδώ και πάνω από 25 χρόνια.
Το δίδαγμα είναι σαφές. Η μετάβαση από μια αντιφατική και αντιδραστική σε μια προληπτική προσέγγιση δεν είναι πολυτέλεια, αλλά προϋπόθεση για την επιτυχία της εθνικής στρατηγικής για τις ΣΚΟΠΥ.
Οι Σκουριές ως απόδειξη ότι η ολοκληρωμένη προσέγγιση αποδίδει
Το έργο χρυσού-χαλκού στις Σκουριές, μέρος του μεταλλευτικού κέντρου Κασσάνδρας, είναι ένα από τα μεγαλύτερα έργα χαλκού-χρυσού στην Ευρώπη. Πρόκειται για ένα κοίτασμα πορφυρικού τύπου υψηλής περιεκτικότητας, με συνολικά αποδεδειγμένα και πιθανά αποθέματα 741.000 τόνους χαλκού και 3,6 εκατομμύρια ουγγιές χρυσού. Η συνολική επένδυση της Eldorado Gold (μητρικής της Hellas Gold) στην Ελλάδα ξεπερνά τα 2,6 δισεκατομμύρια ευρώ.
Η πορεία για περισσότερα από 25 χρόνια δεν ήταν ευθύγραμμη και ομαλή. Η κατασκευή ανεστάλη για τέσσερα χρόνια (2017–2021) λόγω αδειοδοτικών καθυστερήσεων και τοπικών αντιδράσεων. Ωστόσο, το έργο αναζωογονήθηκε μέσω αναθεωρημένης (amended) επενδυτικής συμφωνίας με την ελληνική κυβέρνηση το 2021 και μέσω μιας ανανεωμένης δέσμευσης σε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που αντιμετώπισε με προσοχή τους μη γεωλογικούς παράγοντες που έχουν πλήξει άλλα έργα.
Σήμερα, το έργο είναι 97% ολοκληρωμένο (κατά την 30ή Ιουνίου 2026), απασχολεί περίπου 3.000 εργαζομένους κατά τη φάση κατασκευής και έχει ήδη παράγει το πρώτο συμπύκνωμα χαλκού-χρυσού. Αναμένεται να παράγει κατά μέσο όρο 140.000 ουγγιές χρυσού και 67 εκατομμύρια λίβρες χαλκού ετησίως, για την αρχικά αναμενόμενη 20ετή διάρκεια ζωής του μεταλλείου, καθιστώντας την Ελλάδα σημαντική χώρα παραγωγής χαλκού και χρυσού στην Ευρώπη και εδραιώνοντάς την ως αξιόπιστο παραγωγό ΣΚΟΠΥ.
Οι τέσσερις πυλώνες της επιτυχίας
Η «εκ των πραγμάτων» θετική έκβαση των Σκουριών μπορεί να αναλυθεί μέσα από τέσσερις πυλώνες δεδομένων, που αντιμετωπίστηκαν με ολοκληρωμένο τρόπο.
- Πυλώνας 1: Γεωλογικά και τεχνικά δεδομένα (υφιστάμενη πρακτική)
- Εκτιμήσεις αποθεμάτων, περιεκτικότητα, οικονομική βιωσιμότητα.
- Γεωλογικοί χάρτες και ιστορικά μεταλλευτικά δεδομένα.
Τα γεωλογικά δεδομένα επαρκή και ευθυγραμμισμένα με τον CRMA. Το κοίτασμα είναι παγκοσμίου κλάσης, με αποδεδειγμένα αποθέματα και τεχνολογία αιχμής.
- Πυλώνας 2: Περιβαλλοντικά και οικολογικά δεδομένα (υποχρεωτική επέκταση)
- Χαρτογράφηση προστατευόμενων περιοχών: Υποχρεωτική επικάλυψη υψηλής ανάλυσης με Natura 2000, καταφύγια άγριας ζωής, αρχαιολογικές ζώνες.
- Βασικές οικολογικές μελέτες: Ανεξάρτητη αξιολόγηση υδροφόρων οριζόντων, «υγείας» εδάφους, βιοποικιλότητας, εγγύτητας σε ευαίσθητες περιοχές.
- Σωρευτική εκτιμήση επιπτώσεων: Αλληλεπίδραση με άλλες χρήσεις γης (γεωργία, τουρισμός, δασοπονία).
Στις Σκουριές λειτουργεί ολοκληρωμένη Μελέτη Περιβαλλοντικών και Κοινωνικών Επιπτώσεων (Environmental & Social Impact Assessment/ESIA) και ρυθμιστική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ)/Environmental Impact Assessment (EIA), εγκεκριμένη το 2023. Η περιβαλλοντική παρακολούθηση πραγματοποιείται μέσω 700 σημείων ελέγχου και δημοσιοποιείται μέσω ειδικής πλατφόρμας. Εφαρμόζονται φιλτραρισμένα τέλματα (filtered tailings) — με έναν μόνο χώρο διαχείρισης αντί για δύο, μειώνοντας το περιβαλλοντικό αποτύπωμα έως 40% — παράλληλη αποκατάσταση και επαναπλήρωση (backfilling) των εξορυχθέντων χώρων, καθώς και προστασία υδάτων μέσω μονάδας επεξεργασίας, καναλιών εκτροπής επιφανειακών υδάτων και προ-αποστράγγισης με επανέγχυση στον υδροφόρο ορίζοντα.
- Πυλώνας 3: Κοινωνικά και δημοτικά/κοινοτικά δεδομένα (υποχρεωτική επέκταση)
- Χαρτογράφηση κοινωνικής άδειας: Προληπτική αξιολόγηση στάσεων, ανησυχιών, προσδοκιών και αναγνώριση βασικών ενδιαφερομένων.
- Δημογραφικό και οικονομικό υπόβαθρο: Κατανόηση τοπικής οικονομίας και πιθανών επιπτώσεων.
- Ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο: Αξιολόγηση πολιτισμικής σημασίας της περιοχής.
Στις Σκουριές, η πλειονότητα των 3.000 εργαζομένων στα Μεταλλεία Κασσάνδρας προέρχεται από την τοπική κοινωνία, με κορύφωση περίπου 5.200 εργαζομένων (συμπεριλαμβανομένης της φάσης κατασκευής). Οι κοινωνικές επενδύσεις ανέρχονται σε 36,4 εκατ. ευρώ έως σήμερα, με προβλεπόμενο σύνολο ~69 εκατ. ευρώ κατά τη διάρκεια ζωής του έργου, ενώ αναμένονται 509 εκατ. ευρώ δικαιώματα προς τον Δήμο Αριστοτέλη. Λειτουργεί Κέντρο Κατάρτισης «Prometheus Mining Academy» αξίας άνω των 3 εκατ. ευρώ, με προηγμένες τεχνολογίες προσομοίωσης. Κατά τη διαβούλευση της ESIA το 2022 πραγματοποιήθηκαν πάνω από 300 συναντήσεις ενδιαφερομένων μερών για την ενημέρωση και εμπλοκή των τοπικών κοινοτήτων.
- Πυλώνας 4: Νομικά και δεδομένα διακυβέρνησης (υποχρεωτική επέκταση)
- Ανασκόπηση κανονιστικού κινδύνου: Ευρωπαϊκές, εθνικές, περιφερειακές/τοπικές νομοθεσίες (Natura 2000, δασικοί νόμοι, αρχαιολογική προστασία).
- Ανάλυση χρήσεων γης: Επαλήθευση νομικής συμβατότητας.
- Έλεγχος διαφάνειας και καταπολέμησης της διαφθοράς: Σαφή κριτήρια επιλογής και όροι παραχώρησης.
Στις Σκουριές υπήρξε αναθεωρημένη (amended) επενδυτική συμφωνία 2021, σταθερό ρυθμιστικό πλαίσιο, και συνεργασία κράτους, εταιρείας, τοπικών τραπεζών και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης (European Bank for Reconstruction and Development/EBRD).
Το πρωτόκολλο PTIA (Pre-Tender Integrated Assessment)
Με βάση τα διδάγματα και από τις δύο περιπτώσεις, προτείνεται η υιοθέτηση ενός ενιαίου, υποχρεωτικού και διαφανούς πρωτοκόλλου ολοκληρωμένης προ-δημοπρασιακής αξιολόγησης (PTIA). Το πρωτόκολλο θα συνθέτει τους τέσσερις πυλώνες δεδομένων και θα αποτελεί νομική προϋπόθεση για τη δημοσίευση οποιουδήποτε δημόσιου διαγωνισμού εξερεύνησης/εκμετάλλευσης ορυκτών.
Βασικές συστάσεις προς την πολιτική και διοικητική εξουσία
- Θέσπιση του PTIA ως νομικής προϋπόθεσης. Κανένας δημόσιος διαγωνισμός δεν θα προκηρύσσεται χωρίς ολοκληρωμένο PTIA. Κωδικοποίηση μέσω υπουργικών αποφάσεων ή πρωτογενούς νομοθεσίας.
- Σύσταση πολυμερούς προ-δημοπρασιακής επιτροπής. Για κάθε διαγωνισμό, επιτροπή με εκπροσώπους:
- Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (Γεωλογία & Περιβάλλον)
- Υπουργείου Πολιτισμού (Αρχαιολογία)
- Περιφερειακής Αρχής και Δήμου
- Ανεξάρτητων περιβαλλοντικών και κοινωνικών εμπειρογνωμόνων
- Τοπικών δημοτικών/κοινοτικών εκπροσώπων (σύλλογοι, συνεταιρισμοί)
- Έγκαιρη και διαφανής δημοτική/κοινοτική εμπλοκή. Πριν από τη δημοπρασία: δημόσιες ενημερωτικές συνεδρίες και διαβουλεύσεις. Παρουσίαση των ευρημάτων του PTIA και καταγραφή ανησυχιών. Δεν είναι απλά μια διαδικαστική προσέγγιση, αλλά πρόκειται για μια στρατηγική μείωσης κινδύνου.
- Ενσωμάτωση περιβαλλοντικών και κοινωνικών όρων στη δημοπρασία. Τα ευρήματα του PTIA να διαμορφώνουν τους όρους:
- Σε περίπτωση αναπόφευκτης επικάλυψης με Natura 2000 να προβλέπεται η σύνταξη και υποβολή δεσμευτικής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) και σχέδιο βιώσιμης διαχείρισης ως όρος παραχώρησης.
- Νομικά δεσμευτικές υποχρεώσεις για τοπική απασχόληση, κοινοτικά δικαιώματα και πρόγραμμα Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης (CSR /Coroprate Social Resposibility) συν-σχεδιασμένο με τον δήμο.
- Μηχανισμός «No-Go». Το PTIA να έχει την εξουσία να εισηγείται τη μη προκήρυξη του διαγωνισμού εάν οι μη γεωλογικοί κίνδυνοι κριθούν υπερβολικά υψηλοί (π.χ. αναπόφευκτη καταστροφή κρίσιμου οικοτόπου, συντριπτική τοπική αντίθεση). Αυτό αποτρέπει την κυβέρνηση και την αρμόδια δημόσια διοίκηση από μια δαπανηρή και καταδικασμένη νομική «μάχη».
- Ευθυγράμμιση με βέλτιστες ευρωπαϊκές πρακτικές. Ευθυγράμμιση του PTIA με τον CRMA, ο οποίος δίνει έμφαση σε στρατηγικά έργα, αποδοτικότητα αδειοδότησης και δημοτική/κοινοτική εμπλοκή. Μελέτη μοντέλων όπως Φινλανδία και Σουηδία, που έχουν πιο ανεπτυγμένα πλαίσια ενσωμάτωσης της κοινωνικής άδειας.
- Καθιέρωση του μοντέλου Σκουριών ως βέλτιστη πρακτική. Αναγνώριση της ολοκληρωμένης, πολυμερούς προσέγγισης ως προτύπου για μελλοντικές επενδύσεις. Το μοντέλο των Σκουριών περιλαμβάνει: αναθεωρημένη επενδυτική συμφωνία, συνεργασία με EBRD, ESIA 2023, 300+ συναντήσεις διαβούλευσης, Prometheus Mining Academy, και 509 εκατ. ευρώ δικαιώματα στον Δήμο Αριστοτέλη.
- Προώθηση σταθερού και προβλέψιμου επενδυτικού κλίματος. Η αναθεωρημένη επενδυτική συμφωνία ήταν καμπή για τις Σκουριές. Η κυβέρνηση οφείλει να συνεχίσει να παρέχει κανονιστική και φορολογική βεβαιότητα.
Από το δίδαγμα στη θεσμοθέτηση
Το έργο χρυσού-χαλκού στις Σκουριές αποδεικνύει ότι η γεωλογία καθορίζει τη δυνατότητα, αλλά η κοινωνία, το περιβάλλον και η διακυβέρνηση καθορίζουν την υλοποίηση.
Οι Σκουριές απέδειξαν ότι ένα έργο που αρχικά φάνηκε καταδικασμένο μπορεί να ανακάμψει όταν αντιμετωπιστούν συστηματικά και οι μη γεωλογικοί παράγοντες.
Η υιοθέτηση ενός Πρωτοκόλλου Ολοκληρωμένης Προ-Δημοπρασιακής Αξιολόγησης (PTIA) δεν αποτελεί εμπόδιο στην ανάπτυξη. Αποτελεί προϋπόθεση για βιώσιμη ανάπτυξη. Στόχος δεν είναι να μπλοκαριστεί η εξόρυξη, αλλά να γίνει σωστά — περιβαλλοντικά ορθή, κοινωνικά δίκαιη και οικονομικά επωφελής για όλους.
Η Ελλάδα μπορεί να μετατραπεί από μια χώρα που αντιδρά σε κρίσεις σε μια χώρα που τις προλαμβάνει. Μπορεί να γίνει αξιόπιστος και υπεύθυνος προμηθευτής ΣΚΟΠΥ για την Ευρώπη, όχι απέναντι στις τοπικές κοινωνίες, αλλά μαζί τους. Το πρώτο συμπύκνωμα χαλκού-χρυσού από τις Σκουριές δεν είναι απλώς ένα τεχνικό ορόσημο. Είναι σύμβολο του τι μπορεί να επιτευχθεί με μια ολοκληρωμένη, εταιρική προσέγγιση.
Η ευκαιρία είναι τώρα. Η θεσμοθέτηση του PTIA μπορεί να μετατρέψει τον ελληνικό ορυκτό πλούτο από αντικείμενο αντιπαράθεσης και «σύγκρουσης» σε ακρογωνιαίο λίθο βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης και ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας.
