Του Δρ. Μάριου Π. Ευθυμιοπούλου Διευθυντή του Strategy International (SI) και Αναπληρωτή Καθηγητή Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής, Vytautas Magnus University
*
Το επικείμενο τουρκικό νομοσχέδιο για τις θαλάσσιες ζώνες, όπως αυτό φέρεται να προωθείται στην Τουρκική Εθνοσυνέλευση, δεν αποτελεί ακόμη μία συνηθισμένη έξαρση της τουρκικής ρητορικής. Αντιθέτως, συνιστά μια σοβαρή ποιοτική μεταβολή της τουρκικής στρατηγικής συμπεριφοράς, επιχειρώντας να μετατρέψει το ιδεολόγημα της «Γαλάζιας Πατρίδας» από πολιτικο-στρατιωτικό αφήγημα σε εσωτερικό κανόνα δικαίου και εργαλείο κρατικής νομιμοποίησης εξωτερικών διεκδικήσεων.
Η Άγκυρα δεν αρκείται πλέον σε δηλώσεις, NAVTEX, υπερπτήσεις ή στρατιωτική πίεση χαμηλής έντασης. Επιχειρεί να εσωτερικεύσει θεσμικά τις παράνομες διεκδικήσεις της, ώστε μελλοντικά να παρουσιάζει τις μονομερείς ενέργειές της ως «νόμιμες» βάσει του τουρκικού εσωτερικού δικαίου.
Η Τουρκία αντιλαμβάνεται ότι η σύγχρονη αντιπαράθεση δεν διεξάγεται μόνο στο πεδίο της στρατιωτικής ισχύος αλλά και στο επικοινωνιακό, νομικό, ψυχολογικό και γεωπολιτικό επίπεδο. Στα κοινωνικά δίκτυα, σε think tanks και σε διεθνή μέσα ενημέρωσης, επιχειρείται συστηματικά η δημιουργία εικόνας «αμφισβήτησης» των ελληνικών και κυπριακών θέσεων.
Η Άγκυρα λειτουργεί διαχρονικά, οργανωμένα και πολυεπίπεδα. Δημιουργεί αφηγήματα, κατασκευάζει υποθέσεις και επαναλαμβάνει ισχυρισμούς ώστε να μετατρέψει το παράνομο σε «διαφιλονικούμενο». Η χρήση όρων όπως “claims and disputes” σε διεθνή άρθρα και αναλύσεις επιχειρεί να παρουσιάσει μία ψευδή εικόνα συμμετρικής διαφοράς.
Δεν είναι, όμως, το ζήτημα αποκλειστικά νομικό. Η ουσία του προβλήματος είναι βαθιά στρατηγική και πολιτική. Δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική συνεργασία ή σταθερότητα με μία χώρα η οποία επιλέγει να μην αναγνωρίζει το ίδιο το πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας (UNCLOS).
Η Τουρκία δεν αποδέχεται βασικές αρχές της διεθνούς θαλάσσιας τάξης πραγμάτων, αμφισβητεί την επήρεια ελληνικών νησιών και επιχειρεί να επιβάλει ερμηνείες μέσω πίεσης και ισχύος. Ακόμη και ο καθορισμός θαλάσσιων ορίων αντιμετωπίζεται όχι στη βάση διεθνών κανόνων αλλά στη βάση στρατηγικής πίεσης.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι η τουρκική στρατηγική βασίζεται και στην αντίληψη ότι απέναντί της υπάρχει φόβος, καθυστέρηση αντίδρασης ή απροθυμία ανάληψης πρωτοβουλιών.
Η στρατηγική αποτροπή δεν σημαίνει παθητική αναμονή. Σημαίνει πρωτοβουλία κινήσεων και διαμόρφωση πραγματικοτήτων πριν επιχειρήσει να τις επιβάλει ο αντίπαλος.
Συγκεκριμένα σενάρια κινήσεων:
Πρώτο σενάριο: εάν η Τουρκία προχωρήσει σε θεσμική κατοχύρωση της «Γαλάζιας Πατρίδας», η Ελλάδα και η Κύπρος πρέπει άμεσα να καταθέσουν συντονισμένες ρηματικές διακοινώσεις σε ΟΗΕ, ΕΕ, ΝΑΤΟ και μεγάλες πρωτεύουσες, συνοδευόμενες από χαρτογραφική τεκμηρίωση και τεχνικά δεδομένα.
Δεύτερο σενάριο: εάν η Άγκυρα επιχειρήσει έρευνες ή αποστολή πλοίου σε περιοχές ελληνικών ή κυπριακών κυριαρχικών δικαιωμάτων, η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο διπλωματική. Απαιτείται προληπτική ναυτική παρουσία, επιτήρηση μέσω drones και δορυφορικών συστημάτων και άμεση επιχειρησιακή ετοιμότητα.
Τρίτο σενάριο: εάν η Τουρκία επιχειρήσει να μπλοκάρει έργα πόντισης καλωδίων ή ενεργειακών διασυνδέσεων, τότε τα έργα αυτά πρέπει να μετατραπούν σε ευρωπαϊκά έργα στρατηγικής ασφάλειας με διεθνή συμμετοχή και προστασία.
Τέταρτο σενάριο: εάν συνεχιστεί η επικοινωνιακή εκστρατεία περί “claims and disputes”, τότε απαιτείται μόνιμος ελληνικός και κυπριακός μηχανισμός διεθνούς στρατηγικής επικοινωνίας και άμεσης απάντησης.
Πέμπτο σενάριο: εάν επιχειρηθούν νέα τετελεσμένα γύρω από νησιά ή κρίσιμες περιοχές, απαιτείται ενίσχυση φυσικής παρουσίας, υποδομών, λιμενικών δυνατοτήτων, επιτήρησης και επιχειρησιακής ετοιμότητας.
Έκτο σενάριο: εάν οι σύμμαχοι περιοριστούν σε γενικές δηλώσεις, τότε Αθήνα και Λευκωσία πρέπει να ζητήσουν συγκεκριμένες πράξεις: κοινές ασκήσεις, παρουσία σε κρίσιμες περιοχές και συμμετοχή σε έργα στρατηγικής σημασίας.
Έβδομο σενάριο: πριν ακόμη κινηθεί η Τουρκία, Ελλάδα και Κύπρος πρέπει να προχωρούν σε δικές τους πρωτοβουλίες, όπως νέες συμφωνίες, διεθνείς ενημερώσεις, επιτάχυνση έργων και ασκήσεις ετοιμότητας.
Οι συμμαχίες οφείλουν να αντιληφθούν σοβαρότερα τη σταθερή και διαχρονική φύση της τουρκικής αναθεωρητικής πολιτικής. Ωστόσο, για να μας λάβουν πραγματικά σοβαρά υπόψη, θα πρέπει και εμείς να δείξουμε ότι είμαστε διατεθειμένοι να κινηθούμε στρατηγικά, αποφασιστικά και με συνέχεια.
Η Ανατολική Μεσόγειος εισέρχεται σε περίοδο αυξημένου ανταγωνισμού ισχύος. Ενεργειακοί διάδρομοι, υποθαλάσσια καλώδια, λιμάνια και γεωπολιτικές συμμαχίες μετατρέπονται σε κρίσιμα εργαλεία επιρροής.
Η Ελλάδα και η Κύπρος διαθέτουν γεωστρατηγική σημασία, διεθνή νομιμότητα και σημαντικές συμμαχίες. Αυτό που απαιτείται πλέον είναι ταχύτητα, στρατηγική συνέχεια και τόλμη αποφάσεων.
