Η κατάσταση του αγροτικού κόσμου παραμονές της Επανάστασης
Στην Οθωμανική αυτοκρατορία οι γαίες (γη) ανήκαν με κάποιες εξαιρέσεις στον σουλτάνο. Διακρίνονταν επιμέρους συστήματα κατοχής και εκμετάλλευσης γης: τα τιμάρια τα οποία παραχωρούντο από το κράτος σε πολεμιστές (σπαχήδες) ως αντάλλαγμα για στρατιωτική υπηρεσία. Ο σπαχής εισέπραττε φόρους από τους αγρότες, δεν μπορούσε να πουλήσει τη γη και δεν μπορούσε να την κληροδοτήσει. Ο σκοπός ήταν να συντηρείται ο Οθωμανικός στρατός και να ελέγχεται η ύπαιθρος. Τα βακούφια ήταν εκκλησιαστικές εκτάσεις που την εξουσία ασκούσε ο Θεός. Τέλος τα τσιφλίκια ήταν μεγάλες εκτάσεις που τις καλλιεργούσαν αγρότες και πλήρωναν ενοίκιο. Η ιδιοκτησία ανήκε σε Οθωμανούς αξιωματούχους ή πλούσιους μουσουλμάνους.
Όμως, από τα τέλη του 18ου αιώνα, η Οθωμανική διοίκηση άρχισε να εφαρμόζει ένα αποκεντρωτικό σύστημα κατοχής γης προκειμένου να αποτρέψει την παρακμή της αυτοκρατορίας. Ο σουλτάνος άρχισε να υπενοικιάζει εκτάσεις γης σε τοπικούς άρχοντες. Ως αντάλλαγμα, εκείνοι έπρεπε να εισπράττουν και να καταβάλλουν τους φόρους και να ασκούν την εποπτεία. Στο σημείο αυτό εμφανίζονται Έλληνες και λοιποί χριστιανοί οικονομικά ισχυροί που αναλαμβάνουν τον ρόλο αυτόν. Έτσι, λίγο πριν την επανάσταση, ιδιαίτερα στην Πελοπόννησο, εντοπίζονται Έλληνες μεγαλογαιοκτήμονες με εξουσία (προεστοί ή κοτζαμπάσηδες)[i] μαζί με Οθωμανούς και πλήθος αγροτών και κτηνοτρόφων οι οποίοι είναι κυρίως δουλοπάροικοι και ζουν μέσα στην ανασφάλεια.
Το Αγροτικό Ζήτημα στην Επανάσταση του 1821
Η έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης στην Πελοπόννησο τον Μάρτιο του 1821 σηματοδότησε την ανατροπή του ήδη παρηκμασμένου οθωμανικού συστήματος κατοχής γαιών. Η τοπική ελίτ έλαβε μέρος στον Αγώνα, ενώ οι Οθωμανοί ιδιοκτήτες είτε εγκατέλειψαν την περιουσία τους για να σωθούν είτε φονεύθηκαν. Οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι εντάχθηκαν μαζικά στον αγώνα ακολουθώντας τους ηγέτες τους και ευελπιστώντας ότι η θέση τους στο ελεύθερο ελληνικό κράτος θα ήταν καλύτερη με κατοχή γης και δικαιότερη φορολογία.
Στη Β’ Εθνοσυνέλευση του Άστρους τον Απρίλιο του 1823, το Αγροτικό Ζήτημα προβλήθηκε στην ολότητά του. Η Εθνοσυνέλευση ανακήρυξε τα εγκαταλελειμμένα οθωμανικά κτήματα «εθνικές γαίες» (εθνικοποίηση) «επαναστατικώ δικαίω». Παράλληλα, οι κοτζαμπάσηδες και άλλοι μεγαλογαιοκτήμονες επεδίωξαν να προωθήσουν την εκποίηση των γαιών αυτών. Ο σκοπός τους ήταν να τις αγοράσουν πάμφθηνα για να αυξήσουν την περιουσία τους και να ενισχύσουν τη θέση τους απέναντι στη νέα αστική τάξη που αναδεικνυόταν. Οι καπεταναίοι με προεξέχοντα τον Θ. Κολοκοτρώνη και το μεγαλύτερο μέρος του λαού αντέδρασαν διότι επρόκειτο να μείνουν πένητες.
Όμως, οι οικονομικές ανάγκες του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα ήταν επείγουσες και μεγάλες. Αυτό οδήγησε την ελληνική διοίκηση να συνάψει δάνεια με το εξωτερικό. Η Μ. Βρετανία προσφέρθηκε να δανείσει τους Έλληνες επαναστάτες. Τα επαναστατικά δάνεια όπως αποκαλέστηκαν, δόθηκαν με αντάλλαγμα την υποθήκευση των εθνικών γαιών. Επρόκειτο για μια αναγκαία, αλλά ιδιαίτερα επιβαρυντική απόφαση.
Παράλληλα, οι συγκρούσεις Ελλήνων και Οθωμανών, οι εμφύλιοι πόλεμοι και η επέμβαση του Ιμπραήμ που αποψίλωσε τον Μοριά την περίοδο 1825-1827 έκαναν την αγροτική ζωή μαρτύριο. Οι δηώσεις, οι επιδρομές και η θανάτωση ζώων έπληξαν ανεπανόρθωτα τον πρωτογενή τομέα. Ο δύσκολος βίος των αγροτών συνεχίστηκε και με την εργαλειοποίηση αυτής της παραγωγικής ομάδας από ντόπιους άρχοντες για πολιτικούς σκοπούς. Τυχόν έλεγχος επί των αγροτών σήμαινε πολιτική επιρροή, στρατολόγηση οπαδών και εργατικό δυναμικό.
Τελικά, το 1828 με την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας αποφασίστηκε η ανάληψη της διακυβέρνησης της χώρας από τον Ιωάννη Καποδίστρια σε μια συγκυρία που η Επανάσταση μαινόταν. Το Αγροτικό Ζήτημα είχε λάβει την εξής μορφή: οι εθνικές γαίες είχαν υποθηκευτεί, η τοπική ελίτ προσπαθούσε να υφαρπάξει κομμάτι της εγκαταλελειμμένης γης, η αγροτοκτηνοτροφική παραγωγή είχε σχεδόν εκμηδενιστεί, οι αγρότες είχαν ταλαιπωρηθεί και ήλπιζαν σε ένα καλύτερο μέλλον, αν και οι επαναστατικές ηγεσίες δεν προχώρησαν σε αναδιανομή γης. Το πρόβλημα ήταν εντονότερο στην Πελοπόννησο, ως η επαναστατημένη περιοχή με τις περισσότερες καλλιεργήσιμες εκτάσεις.
Η πολιτική του Ι. Καποδίστρια για την αντιμετώπιση του Αγροτικού Ζητήματος
Η κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει η χώρα ήταν άθλια[ii]. Ο Ι. Καποδίστριας είχε ένα πλάνο για ολική ανασυγκρότηση του κράτους. Ένας από τους τομείς που υπολόγιζε ότι θα στήριζε την παραγωγική ανάπτυξη ήταν και η γεωργία μαζί με την κτηνοτροφία. Τα πρωτεύοντα προβλήματα που είχε να λύσει ήταν η κατάρτιση κτηματολογίου, η πάταξη της τοκογλυφίας, η προσδοκία για αναδιανομή γης στους αγρότες, η απουσία τίτλων ιδιοκτησίας, η υποθήκευση των εθνικών γαιών, η απούσα αγροτική κατάρτιση και η μαζική απώλεια ζωικού κεφαλαίου όσον αφορά τους κτηνοτρόφους.
Ο Κυβερνήτης στο θέμα των εθνικών γαιών είχε να επιλέξει ανάμεσα σε τρεις πολιτικές: η πρώτη ήταν η άμεση αναδιανομή τους σε ακτήμονες και αγωνιστές. Η δεύτερη ήταν η πώλησή τους, ώστε να εισρεύσουν έσοδα στα δημόσια ταμεία, ενώ η τρίτη εστίαζε στο να περιέλθουν υπό κρατικό έλεγχο και να παραχωρηθεί το δικαίωμα της προσωρινής χρήσης. Εννοείται, ότι τα έσοδα θα κατευθύνονταν και στην αποπληρωμή των δανείων.
Προτιμήθηκε η τελευταία επιλογή. Βασικοί λόγοι ήταν η συγκεντρωτική πολιτική του Κυβερνήτη που εκφραζόταν με καταμέτρηση και έλεγχο των γαιών από το κράτος και διανομή τους σε καλλιεργητές, η προσπάθεια μείωσης της ισχύος των κοτζαμπάσηδων και η επιθυμία να εισρέουν έσοδα στο δημόσιο ταμείο από τη φορολογία των γεωργικών δραστηριοτήτων.
Με αυτόν τον τρόπο, αγρότες και ακτήμονες άρχισαν να αποκτούν γη. Η γη ανήκε στο κράτος το οποίο παραχωρούσε το δικαίωμα να την καλλιεργούν-δεν παραχωρούσε τίτλους ιδιοκτησίας. Η φορολογία περιλάμβανε τη δεκάτη και την συμμετοχή των οικονομικά ισχυρών. Ωστόσο, η φορολογική πολιτική προκάλεσε αντιδράσεις από όλους γιατί θεωρήθηκε ιδιαίτερα βαριά.
Το αποτέλεσμα της πολιτικής αυτής επιλογής ήταν η άμεση έναρξη διανομής γης προκειμένου να αποφευχθούν οι κοινωνικές αντιδράσεις, η ενίσχυση του κρατικού ελέγχου σε μια συγκυρία που η Επανάσταση μαινόταν αδιάλειπτα, ενώ θα δινόταν η ευκαιρία να καταγραφούν οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Μέχρι τότε, η καταγραφή των εκτάσεων ήταν περιορισμένη έως ανύπαρκτη.
Μια άλλη πτυχή της αγροτικής πολιτικής του Καποδίστρια ήταν η αγροτική εκπαίδευση και κατάρτιση. Ο απώτερος σκοπός του ήταν να καταστεί η Ελλάδα αυτάρκης γεωργικά, κάτι το οποίο μπορούσε να συμβεί με σύγχρονες εκπαιδευτικές δραστηριότητες. Είναι γεγονός ότι μέχρι το 1828 οι γεωργικές πρακτικές δεν διέφεραν από αυτές της αρχαιότητας! Ο εκσυγχρονισμός περιελάβανε την ίδρυση της Γεωργικής Σχολής Τίρυνθας στην Αργολίδα το 1829.
Ο σκοπός της ίδρυσης αυτής ήταν να λειτουργήσει ως «φυτώριο» εκπαίδευσης και κατάρτισης νέων που θα εφάρμοζαν σύγχρονες μεθόδους καλλιέργειας. Οι εκπαιδευόμενοι ήταν φτωχά παιδιά τα οποία θα διέμεναν στο οικόπεδο της σχολής. Ως Διευθυντή της Σχολής όρισε τον Γρηγόριο Παλαιολόγο, καταρτισμένο γεωπόνο με σπουδές σε Γαλλία, Ελβετία και Μ. Βρετανία. Ο Παλαιολόγος κατάφερε να μετατρέψει τη σχολή σε πρότυπο εκπαιδευτικό ίδρυμα, παρόλο που λόγω αντικειμενικών δυσκολίων μέχρι τον Φεβρουάριο του 1830 οι εργασίες κατασκευής των υποδομών δεν είχαν ολοκληρωθεί.
Το όραμα του Καποδίστρια ήταν να λειτουργήσει ως κέντρο κατάρτισης, ώστε αργότερα να ιδρυθεί γεωργικό πανεπιστήμιο.
Στην προσπάθεια εκσυγχρονισμού εντάσσεται και η εισαγωγή της καλλιέργειας της πατάτας (γεώμηλο). Η πατάτα εξαιτίας της ανθεκτικότητάς της αποτελούσε μια αξιόλογη επιλογή για την κάλυψη των διατροφικών αναγκών του πληθυσμού. Εκτός από τον Παλαιολόγο που είχε εντρυφήσει στην καλλιέργεια πατάτας, ο Κυβερνήτης κάλεσε τον Ιρλανδό γεωπόνο Willian Stevenson να βοηθήσει στην διάδοσή της. Εκείνος βρήκε μια έκταση στην Αίγινα και άρχισε η καλλιέργεια με πατάτες που εισήχθησαν από το Λίβερπουλ. Υπολογιζόταν ότι η έκταση αυτή μπορούσε να θρέψει τουλάχιστον 12.000 άτομα.
Επιπρόσθετη μέριμνα δόθηκε και σε άλλες πτυχές του γεωργικού εκσυγχρονισμού. Ο Κυβερνήτης έδωσε εντολή να πραγματοποιηθεί δενδροφύτευση στην Πελοπόννησο που είχε αποψιλωθεί για την αποκατάσταση της χλωρίδας. Κατάφερε να αγοράσει σύγχρονα γεωργικά μηχανήματα από την Ευρώπη, τα οποία διέθεσε στην γεωργική σχολή και σε αγρότες. Παράλληλα, κατέστρωσε σχέδιο κατασκευής εγγειοβελτιωτικών έργων. Ακόμα, εισήγαγε ζώα ώστε να τα διανείμει στους κτηνοτρόφους για να αναπτυχθεί και αυτός ο κλάδος, ενώ ενθάρρυνε και την αξιοποίηση των εγκαταλελειμμένων νερόμυλων που οι περισσότεροι ανήκαν σε Οθωμανούς ιδιοκτήτες. Τέλος, εφάρμοσε πολιτική δημόσιας υγιεινής καλώντας τους χωρικούς να καθαρίζουν τα χωράφια τους για να αποφεύγεται η μετάδοση λοιμωδών νοσημάτων και να είναι υγιή τα φυτά.
Προκειμένου να καταπολεμήσει την τοκογλυφία και να ενισχύσει την γενικότερη ανάπτυξη προχώρησε και στην ίδρυση της Εθνικής Χρηματιστικής Τράπεζας το 1828. Ήταν η πρώτη τράπεζα του κράτους με επικεφαλής τον Γεώργιο Κουντουριώτη. Κατατέθηκαν κάποια αρχικά κεφάλαια και ο τόκος δανεισμού ανήλθε στο 8%. Σε ό,τι αφορά τους αγρότες, θα είχαν τη δυνατότητα να δανείζονται με «διαφανείς» όρους και τόκο χαμηλότερο από αυτόν που επέβαλλαν οι ισχυροί γαιοκτήμονες. Τα δανεικά χρήματα θα προορίζονταν για βελτίωση των εργαλείων και των μεθόδων καλλιέργειας. Όμως, γρήγορα η εμπιστοσύνη στην τράπεζα κλονίστηκε.
Οι προεστοί και άλλοι οικονομικά ισχυροί αρνήθηκαν να καταβάλουν χρήματα ως κεφάλαιο γιατί το χαμηλό επιτόκιο έπληττε τα κέρδη τους από την τοκογλυφία. Η τράπεζα περιήλθε σε τόσο δύσκολη θέση που τον Φεβρουάριο του 1830 υποθηκεύτηκαν κάποιες επικερδείς εκτάσεις για να χρησιμοποιηθούν ως κεφάλαιο! Τελικά, το 1831 πτώχευσε.
Μια ακόμα ενέργεια ήταν το κάλεσμα που απηύθυνε ο Καποδίστριας σε Έλληνες κυρίως του εξωτερικού, να αγοράσουν γαίες στη χώρα και να τις εκμεταλλευτούν. Ούτε αυτή η πολιτική είχε αίσιο αποτέλεσμα.
Αντί Επιλόγου
Ο Ι. Καποδίστριας με την άφιξή του στο Ναύπλιο κλήθηκε να αντιμετωπίσει και το Αγροτικό Ζήτημα. Αναγνωρίζοντας την αξία τη γεωργικής ανάπτυξης και έχοντας σε μεγάλη αξίωση τους αγροτοκτηνοτρόφους, άρχισε να υλοποιεί ένα ολιστικό και ρεαλιστικό σχέδιο ανασυγκρότησης του πρωτογενούς τομέα. Ο σκοπός ήταν το ελληνικό κράτος να εκσυγχρονίσει τις αγροτικές πρακτικές και να αποκτήσει αυτάρκεια. Με άλλα λόγια, η γεωργία και η κτηνοτροφία θεωρήθηκαν κομβικοί κλάδοι της εθνικής ανάπτυξης.
Παρά την πρόοδο της υλοποίησης, το έργο έμεινε λειψό. Ο Καποδίστριας δεν σεβάστηκε το αποκεντρωμένο (προνεωτερικό) σύστημα που επικρατούσε μέχρι το 1828. Ως φορέας της νεωτερικότητας, επεδίωκε την εφαρμογή αγροτικής πολιτικής από ένα συγκεντρωτικό κράτος που θα ήλεγχε και τις γαίες. Δεν προσέφερε τίτλους ιδιοκτησίας, αλλά αναμφισβήτητα η θέση των αγροτών και ακτημόνων βελτιώθηκε-δεν θα ήταν πλέον κολίγοι. Φυσικά, αυτή η επιλογή προκάλεσε αντιδράσεις στην παραδοσιακή ελίτ που έβλεπε τα προνόμια της και τους σχεδιασμούς της να ακυρώνονται. Επίσης, αν και δόθηκαν γη και ζώα, προβλήματα στην φοροεισπρακτική πολιτική προκάλεσαν αντιδράσεις.
Η σύγκρουση νεωτερικών-προνεωτερικών αντιλήψεων μπορεί να ερμηνεύσει μεταξύ άλλων την τροχιά σύγκρουσης του Κυβερνήτη με τις ελίτ. Το αποκορύφωμά της δε εκδηλώθηκε με τη δολοφονία του στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 από τον Γεώργιο και Κωνσταντίνο Μαυρομιχάλη.
Ο θάνατος του συνοδεύτηκε τα επόμενα χρόνια από εγκατάλειψη του έργου του. Η τράπεζα που ίδρυσε, έκλεισε οριστικά το 1834 επί Βαυαρικής δυναστείας[iii].
Ο Παλαιολόγος κατηγορήθηκε αμφιβόλως για κακοδιαχείριση και παρέμεινε στο πόστο του μέχρι το 1832. Με την έλευση των Βαυαρών, η σχολή έκλεισε[iv].
Ο Παλαιολόγος από το 1833 ανέλαβε σύμβουλος της Αντιβασιλείας για την ανάπτυξη της γεωργίας και της βιομηχανίας. Έφτασε να γίνει σύμβουλος του βασιλιά ‘Οθωνα και προσπάθησε να εφαρμόσει το σχέδιο του Καποδίστρια, χωρίς αξιοσημείωτο αποτέλεσμα. Το Αγροτικό Ζήτημα δεν λύθηκε, αλλά εξακολούθησε να απασχολεί το ελληνικό κράτος[v].
Ενδεικτικές πηγές (έντυπες & διαδικτυακές)
Βερέμης, Θάνος, Ιάκωβος, Δ. Μιχαηλίδης, Ιωάννης Καποδίστριας: ο «αμνός» της Παλιγγενεσίας των Ελλήνων, Αθήνα: Μεταίχμιο, 2020.
Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων, Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας, Αθήνα: Ινστιτουτο Τεχνολογιας Υπολογιστων και Εκδοσεων «Διοφαντος», [χ.η.], ειδικότερα στον ακόλουθο σύνδεσμο στον τίτλο «Η διανομή των εθνικών κτημάτων» https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2758/Themata-Neoellinikis-Istorias_G-Lykeiou_html-apli/index1_3.html
Καρύμπαλη, Σοφία, Β., Το Επιχείρημα Στα Απομνημονεύματα Του Στρατηγού Μακρυγιάννη, Αθήνα: Διδακτορική Διατριβή, 2012 προσβάσιμη στο ERGASIA MAKRYGIANNH 3
Κορδάτου, Ι.Δ., Η κοινωνική σημασία της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821, Αθήνα: Εκδοτικός Οίκος Γ.Ι. Βασιλείου, 1924.
Μαυρογορδάτος, Γιώργος, Θ., Εθνική ολοκλήρωση και διχόνοια: η ελληνική περίπτωση, Αθήνα: Πατάκης, 2020.
Παπαγεωργίου, Στέφανος, Π., Θέματα νεότερης ελληνικής ιστορίας, Αθήνα: Παπαζήσης, 2000.
Παπακώστας, Λευτέρης, Ένας Κυβερνήτης για την Ελλάδα-Ιωάννης Καποδίστριας, Αθήνα: Εκδόσεις Αγγελάκη, 2017.
Παναγιωτόπουλος, Δημήτρης, Γ., Οι αγρότες στην ελληνική ιστορία: από την Επανάσταση στην παγκοσμιοποίηση, Αθήνα: Πατάκης, 2021.
Berstein, Serge, Milza, Pierre, Η Ευρωπαϊκή Συμφωνία και η Ευρώπη των Εθνών 1815-1919, Αθήνα : Αλεξάνδρεια, 1997.
Mendelssohn-Bartholdy, Karl , Graf Johann Kapodistrias, Βερολίνο, 1864
www.kapodistrias.info προσβάσιμο στο Γεωργία (ημερομηνία και ώρα πρόσβασης: 5/1/2026. 11:30)
www.argolikivivliothiki.gr προσβάσιμο στο Ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας και οι αγώνες του για την προστασία του περιβάλλοντος | ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (ημερομηνία και ώρα πρόσβασης: 5/1/2026. 21:00)
www.argolikivivliothiki.gr προσβάσιμο στο Η συμβολή του Γρηγορίου Παλαιολόγου Διευθυντού του Αγροκηπίου Τίρυνθος στην οικονομική ανάπτυξη του Άργους | ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (ημερομηνία και ώρα πρόσβασης: 7/1/2026. 20:00)
www.aua.gr προσβάσιμο στο Ιστορία της Γεωργικής Εκπαίδευσης και του Γ.Π.Α. (ημερομηνία και ώρα πρόσβασης: 6/1/2026. 21:00)
www.ypaithros.gr προσβάσιμο στο Το 1821, οι αγρότες και η γη (ημερομηνία και ώρα πρόσβασης: 6/1/2026. 23:00)
www.ypaithros.gr προσβάσιμο στο Η Επανάσταση του 1821: H συμβολή των αγροτών στη διαμόρφωση του ελληνικού κράτους (ημερομηνία και ώρα πρόσβασης: 6/1/2026. 23:30)
[i] Μερικές γνωστές οικογένειες ήταν εκείνες του Νοταρά (Κόρινθος), Λόντου (Αίγιο), Ζαΐμη (Καλάβρυτα), Δεληγιάννη (Καρύταινα) και του Κουντουριώτη στην Ύδρα. Η οικογένεια Μαυρομιχάλη ήταν ηγεμονική οικογένεια της αυτόνομης Μάνης.
[ii] Συνοπτική και ουσιαστική περιγραφή του τι είχε να αντιμετωπίσει ο πρώτος Κυβερνήτης μπορεί να ευρεθεί στον εξής σύνδεσμο στο παράθεμα στα δεξιά Η ελληνική οικονομία μετά την επανάσταση
[iii] Χρειάστηκε να περάσουν 96 χρόνια μέχρις ότου η Ελλάδα να αποκτήσει αγροτικό πιστωτικό ίδρυμα με την ίδρυση της Αγροτικής Τράπεζας το 1929. Η θεμελίωσή της ήταν μια αναγκαιότητα δεδομένης της προσπάθειας να ολοκληρωθεί η αγροτική αποκατάσταση των Μικρασιατών προσφύγων, να παταχθεί η τοκογλυφία και να διοχετευτούν κεφάλαια για την αγροτική ανάπτυξη. Μέχρι τότε, οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι ήταν έρμαια τοκογλύφων, ενώ η Εθνική Τράπεζα δεν έδινε εύκολα δάνεια.
[iv] Σύμφωνα με άλλες πληροφορίες, έκλεισε οριστικά το 1873. Το 1894 ιδρύθηκε στον ίδιο χώρο μια άλλη γεωργική σχολή, η Τριανταφυλλίδειος Γεωργική Σχολή με τον ίδιο σκοπό.
[v] Ειδικότερα, η αναδιανομή γαιών απασχόλησε την Οθωνική μοναρχία. Ο Όθωνας προσπάθησε να την υλοποιήσει για να δημιουργήσει ένα έθνος μικροκαλλιεργητών. Το αποτέλεσμα, όμως, δεν ήταν το αναμενόμενο. Επόμενες μεγάλες αναδιανομές έγιναν το 1871, το 1917, το 1922-25 και το 1952 που βελτίωσαν αισθητά το αγροτικό τοπίο στη χώρα.
