Στις 16 Νοεμβρίου 1968, στο περίφημο Imperial Theatre της Νέας Υόρκης, ένα ελληνικό λογοτεχνικό δημιούργημα έμπαινε θριαμβευτικά στον κόσμο του αμερικανικού μουσικού θεάτρου.
Ο «Ζορμπάς» του Νίκου Καζαντζάκη γινόταν μιούζικαλ στο Μπρόντγουεϊ.
Ήταν μια ακόμη σημαντική στιγμή στην πορεία ενός έργου που είχε ξεκινήσει από την ελληνική λογοτεχνία, είχε κατακτήσει τον διεθνή κινηματογράφο και πλέον αποκτούσε τη δική του ζωή στη θεατρική σκηνή της Νέας Υόρκης.
Η παράσταση με τίτλο Zorba έμεινε στο Imperial Theatre μέχρι τις 9 Αυγούστου 1969.
Πραγματοποίησε 305 κανονικές παραστάσεις και 12 προεπισκοπήσεις.
Πίσω από αυτή την επιτυχία βρισκόταν μια ιστορία που είχε γεννηθεί πολύ μακριά από τα φώτα του Μπρόντγουεϊ.
Στην Κρήτη.
Στον κόσμο του Νίκου Καζαντζάκη.
Και στην προσωπικότητα ενός ανθρώπου που έμελλε να γίνει παγκόσμιο σύμβολο της αγάπης για τη ζωή.
Ο πραγματικός άνθρωπος πίσω από τον Αλέξη Ζορμπά
Ο Αλέξης Ζορμπάς δεν ήταν απλώς μια επινόηση του Καζαντζάκη.
Ο συγγραφέας εμπνεύστηκε τον ήρωά του από τον Γιώργη Ζορμπά, έναν πραγματικό άνθρωπο τον οποίο είχε γνωρίσει και με τον οποίο είχε συνεργαστεί.
Οι δυο τους συνδέθηκαν ιδιαίτερα με την προσπάθεια εκμετάλλευσης λιγνιτωρυχείου στην περιοχή της Πραστοβάς, στη Μάνη, το 1917.
Ο πραγματικός Ζορμπάς ήταν ένας άνθρωπος γεμάτος αντιφάσεις.
Εργατικός, αυθόρμητος, ανήσυχος, με έντονη προσωπικότητα και ιδιαίτερη σχέση με τη ζωή.
Ο Καζαντζάκης είδε σε αυτόν κάτι που τον γοήτευε βαθιά.
Έναν άνθρωπο που δεν περιοριζόταν από τις συμβάσεις και τους φόβους της καθημερινότητας.
Έναν άνθρωπο που μπορούσε να χαρεί, να πονέσει, να ερωτευτεί και να αποτύχει χωρίς να χάνει την επιθυμία του να ζήσει.
Από αυτή τη γνωριμία γεννήθηκε ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους χαρακτήρες της ελληνικής λογοτεχνίας.
Το βιβλίο που έγινε παγκόσμια επιτυχία
Το μυθιστόρημα «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» εκδόθηκε το 1946.
Ο Καζαντζάκης αφηγείται τη σχέση ανάμεσα σε έναν μορφωμένο, στοχαστικό αφηγητή και στον Ζορμπά, έναν άνθρωπο της πράξης.
Οι δύο προσωπικότητες αντιπροσωπεύουν διαφορετικές προσεγγίσεις της ζωής.
Ο ένας αναλύει.
Ο άλλος ζει.
Ο ένας αναζητά απαντήσεις μέσα στα βιβλία.
Ο άλλος τις αναζητά μέσα στην εμπειρία.
Η συνάντησή τους δημιουργεί μια βαθιά φιλοσοφική και ανθρώπινη ιστορία.
Ο Ζορμπάς δεν παρουσιάζεται ως αλάνθαστος ήρωας.
Είναι γεμάτος ελαττώματα, αντιφάσεις και υπερβολές.
Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, παραμένει τόσο ανθρώπινος.
Το βιβλίο μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες και βοήθησε να γίνει ο Καζαντζάκης γνωστός σε ολόκληρο τον κόσμο.
Το 1964 ο Μιχάλης Κακογιάννης δημιουργεί τον κινηματογραφικό θρύλο
Το επόμενο μεγάλο κεφάλαιο γράφτηκε το 1964.
Ο Μιχάλης Κακογιάννης σκηνοθέτησε την ταινία «Αλέξης Ζορμπάς», γνωστή διεθνώς ως Zorba the Greek.
Πρωταγωνιστής ήταν ο Άντονι Κουίν.
Στο πλευρό του εμφανίστηκαν ο Άλαν Μπέιτς, η Λίλα Κέντροβα και η Ειρήνη Παπά.
Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν κυρίως στην Κρήτη.
Η ταινία γνώρισε τεράστια διεθνή επιτυχία.
Έλαβε επτά υποψηφιότητες για Όσκαρ και κέρδισε τρία.
Η Λίλα Κέντροβα τιμήθηκε με Όσκαρ Β΄ Γυναικείου Ρόλου.
Ο Γουόλτερ Λάσαλι βραβεύθηκε για την ασπρόμαυρη φωτογραφία.
Και ο Βασίλης Φωτόπουλος για την καλλιτεχνική διεύθυνση και τα σκηνικά.
Ο Άντονι Κουίν ταυτίστηκε τόσο έντονα με τον Ζορμπά, ώστε για εκατομμύρια θεατές το πρόσωπό του έγινε η ίδια η εικόνα του ήρωα.
Ο Μίκης Θεοδωράκης και ο χορός που έγινε παγκόσμιο σύμβολο
Καθοριστική υπήρξε η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.
Το περίφημο μουσικό θέμα του Ζορμπά συνδέθηκε με τη σκηνή του χορού στην παραλία.
Η χορογραφία, γνωστή ως συρτάκι, δημιουργήθηκε ειδικά για την ταινία, συνδυάζοντας στοιχεία ελληνικών χορών.
Δεν πρόκειται για έναν αυτούσιο παραδοσιακό χορό που υπήρχε από την αρχαιότητα, όπως συχνά πιστεύεται.
Ωστόσο, η κινηματογραφική του επιτυχία ήταν τόσο μεγάλη ώστε το συρτάκι εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της Ελλάδας στο εξωτερικό.
Από την Ευρώπη μέχρι την Αμερική και την Ασία, η μουσική του Θεοδωράκη εξακολουθεί να συνδέεται με την ελληνική ταυτότητα.
Εδώ βρίσκεται και ένα ενδιαφέρον στοιχείο.
Ο Ζορμπάς του Μπρόντγουεϊ δεν χρησιμοποίησε απλώς τη μουσική της ταινίας.
Δημιουργήθηκε ως ξεχωριστό αμερικανικό μιούζικαλ, με νέα μουσική και τραγούδια.
16 Νοεμβρίου 1968: Ο Ζορμπάς ανεβαίνει στο Imperial Theatre
Το μιούζικαλ Zorba έκανε την επίσημα καταγεγραμμένη πρεμιέρα του στο Imperial Theatre στις 16 Νοεμβρίου 1968.
Τη μουσική υπέγραψε ο Τζον Κάντερ.
Τους στίχους ο Φρεντ Εμπ.
Και το θεατρικό κείμενο ο Τζόζεφ Στάιν.
Πρόκειται για δημιουργούς που είχαν συνδέσει τα ονόματά τους με μεγάλες επιτυχίες του αμερικανικού μουσικού θεάτρου.
Οι Κάντερ και Εμπ είχαν ήδη συνεργαστεί στο Cabaret, ενώ αργότερα θα δημιουργούσαν και το Chicago.
Ο Τζόζεφ Στάιν ήταν ο συγγραφέας του θεατρικού κειμένου για το «Βιολιστή στη στέγη».
Τη σκηνοθεσία ανέλαβε ο Χάρολντ Πρινς, μία από τις σημαντικότερες μορφές του Μπρόντγουεϊ.
Τη χορογραφία υπέγραψε ο Ρον Φιλντ.
Ο Ζορμπάς είχε πλέον περάσει στα χέρια μιας κορυφαίας αμερικανικής δημιουργικής ομάδας.
Ποιος υποδύθηκε τον Ζορμπά στη Νέα Υόρκη
Στην αρχική παραγωγή του 1968 τον ρόλο του Ζορμπά ερμήνευσε ο Χέρσελ Μπερνάρντι.
Τη Μαντάμ Ορτάνς υποδύθηκε η Μαρία Καρνίλοβα.
Συμμετείχαν επίσης ο Τζον Κάνινγκχαμ, η Κάρμεν Άλβαρες και η Λορέιν Σεραμπιάν.
Η παράσταση διατηρούσε τη βασική φιλοσοφία του μυθιστορήματος.
Τη σύγκρουση ανάμεσα στη λογική και στο ένστικτο.
Ανάμεσα στην κοινωνική σύμβαση και στην προσωπική ελευθερία.
Ανάμεσα στην επιθυμία για ασφάλεια και στην ανάγκη για περιπέτεια.
Δεν ήταν μια απλή τουριστική παρουσίαση της Ελλάδας.
Περιλάμβανε έρωτα, θάνατο, κοινωνικές συγκρούσεις και τραγικά γεγονότα.
Ο Ζορμπάς δεν ήταν μόνο ο άνθρωπος που χόρευε.
Ήταν ένας χαρακτήρας που προσπαθούσε να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες της ζωής χωρίς να παραδοθεί στην απελπισία.
305 παραστάσεις και οκτώ υποψηφιότητες για Tony
Η αρχική παραγωγή έμεινε στο Imperial Theatre από τις 16 Νοεμβρίου 1968 έως τις 9 Αυγούστου 1969.
Συνολικά πραγματοποιήθηκαν 305 παραστάσεις, χωρίς να υπολογίζονται οι 12 προεπισκοπήσεις.
Το μιούζικαλ απέσπασε οκτώ υποψηφιότητες για τα θεατρικά βραβεία Tony του 1969.
Μεταξύ αυτών ήταν και η υποψηφιότητα για το καλύτερο μιούζικαλ.
Η παράσταση κέρδισε το Tony σκηνογραφίας, για τη δουλειά του Μπόρις Άρονσον.
Η πορεία της δεν περιορίστηκε στη Νέα Υόρκη.
Ακολούθησαν περιοδείες και νέες παραγωγές.
Το έργο είχε αποκτήσει τη δική του θεατρική ζωή, ανεξάρτητη από την κινηματογραφική ταινία.
Το 1983 ο Άντονι Κουίν γίνεται ξανά Ζορμπάς
Δεκαπέντε χρόνια μετά την πρώτη παραγωγή, ο Ζορμπάς επέστρεψε στο Μπρόντγουεϊ.
Η νέα παράσταση έκανε πρεμιέρα στις 16 Οκτωβρίου 1983.
Αυτή τη φορά τον πρωταγωνιστικό ρόλο ανέλαβε ο Άντονι Κουίν.
Ο άνθρωπος που είχε ταυτιστεί με τον Ζορμπά στον κινηματογράφο ανέβαινε πλέον στη θεατρική σκηνή για να ζωντανέψει ξανά τον ήρωα.
Μαζί του εμφανίστηκε η Λίλα Κέντροβα, επαναλαμβάνοντας τον ρόλο της Μαντάμ Ορτάνς.
Τη σκηνοθεσία ανέλαβε ο Μιχάλης Κακογιάννης.
Ήταν μια εντυπωσιακή συνάντηση των βασικών συντελεστών της ταινίας με το αμερικανικό μουσικό θέατρο.
Η νέα παραγωγή γνώρισε μεγάλη επιτυχία και παρέμεινε στη σκηνή μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1984.
Η Κέντροβα κέρδισε μάλιστα το Tony καλύτερης γυναικείας ερμηνείας σε μιούζικαλ.
Έτσι, η ηθοποιός που είχε βραβευθεί με Όσκαρ για τον κινηματογραφικό Ζορμπά πρόσθεσε στην καριέρα της και μια μεγάλη θεατρική διάκριση για τον ίδιο χαρακτήρα.
Ο Ζορμπάς και η εικόνα της Ελλάδας στο εξωτερικό
Λίγα ελληνικά λογοτεχνικά έργα έχουν επηρεάσει τόσο έντονα τη διεθνή εικόνα της χώρας.
Ο Ζορμπάς έγινε σύμβολο της Κρήτης, της μουσικής, του χορού και μιας συγκεκριμένης αντίληψης για τη ζωή.
Αυτή η εικόνα είχε θετικές αλλά και προβληματικές πλευρές.
Από τη μία πλευρά, εκατομμύρια άνθρωποι γνώρισαν την Ελλάδα μέσα από τον κινηματογράφο και τη μουσική.
Από την άλλη, η διεθνής προβολή του Ζορμπά δημιούργησε συχνά μια απλουστευμένη εικόνα του Έλληνα ως ανθρώπου που αντιμετωπίζει τα πάντα με χορό και ανεμελιά.
Ο Καζαντζάκης, όμως, είχε δημιουργήσει έναν πολύ πιο σύνθετο χαρακτήρα.
Ο Ζορμπάς του μυθιστορήματος δεν είναι μια καρικατούρα της ελληνικής ψυχής.
Είναι ένας άνθρωπος που αγωνίζεται να συμφιλιωθεί με τη ζωή, τον θάνατο, την αποτυχία και την ελευθερία.
Αυτό ακριβώς είναι το στοιχείο που εξηγεί γιατί το έργο ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα.
Η Κρήτη του Καζαντζάκη και η πολιτιστική κληρονομιά
Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης.
Πέθανε το 1957 στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας.
Το έργο του αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της νεοελληνικής λογοτεχνίας.
Η διεθνής επιτυχία του Ζορμπά βοήθησε να αποκτήσει παγκόσμια αναγνωρισιμότητα.
Σήμερα το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη, στη Μυρτιά Ηρακλείου, διατηρεί σημαντικό υλικό για τη ζωή και το έργο του.
Η ιστορία του Ζορμπά εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τη σχέση της ελληνικής λογοτεχνίας με τον παγκόσμιο πολιτισμό.
Και η Κρήτη παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με τον μυθιστορηματικό ήρωα, την ταινία και τη μουσική του Θεοδωράκη.
Ένας ελληνικός ήρωας που εξακολουθεί να συγκινεί
Πενήντα οκτώ χρόνια μετά την πρεμιέρα του στο Μπρόντγουεϊ, ο Ζορμπάς παραμένει ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους ελληνικούς χαρακτήρες διεθνώς.
Η διαδρομή του είναι μοναδική.
Ξεκίνησε από έναν πραγματικό άνθρωπο.
Έγινε λογοτεχνικός ήρωας στα χέρια του Καζαντζάκη.
Απέκτησε παγκόσμια κινηματογραφική ταυτότητα μέσα από τον Μιχάλη Κακογιάννη και τον Άντονι Κουίν.
Συνδέθηκε με τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.
Και στις 16 Νοεμβρίου 1968 κατέκτησε τη σκηνή του Imperial Theatre της Νέας Υόρκης.
Το σημαντικότερο, όμως, δεν είναι οι 305 παραστάσεις.
Ούτε τα βραβεία.
Ούτε η παγκόσμια αναγνωρισιμότητα.
Είναι ότι ο Ζορμπάς εξακολουθεί να θέτει ένα διαχρονικό ερώτημα.
Πόσο πραγματικά ζούμε τη ζωή μας;
Ο Καζαντζάκης έδωσε στον κόσμο έναν άνθρωπο που δεν φοβόταν να αισθανθεί.
Και ο κόσμος, από την Κρήτη μέχρι το Μπρόντγουεϊ, δεν έπαψε ποτέ να τον αναγνωρίζει.