Του Δρα Δημ. Σταθακόπουλου
Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, γνωστή ως Great Sea Interconnector (GSI), επαναφέρει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ζήτημα του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας: το δικαίωμα πόντισης υποθαλάσσιων καλωδίων, τη διεξαγωγή των αναγκαίων ερευνών του βυθού και τα όρια των δικαιωμάτων των παράκτιων κρατών σε περιοχές όπου προβάλλονται ανταγωνιστικές αξιώσεις θαλάσσιας δικαιοδοσίας.
Η επανέναρξη των εργασιών τον Νοέμβριο του 2026, με την έκδοση ελληνικών και κυπριακών NAVTEX και την αναχώρηση του γαλλικού ερευνητικού πλοίου Abeille Marengo από το Ηράκλειο στις 10 Νοεμβρίου, επανέφερε την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση στο προσκήνιο.
Η εξέλιξη, ωστόσο, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στις 13 Νοεμβρίου 2026, το Abeille Marengo συνέχιζε κανονικά τις έρευνες σε διεθνή ύδατα, πάνω από περιοχή ελληνικής υφαλοκρηπίδας, την οποία η Τουρκία διεκδικεί ως δική της, ενώ η τουρκική φρεγάτα Gökova παρακολουθούσε στενά την πορεία του. Οι εργασίες συνεχίζονταν χωρίς παρεμπόδιση.
Το περιστατικό αποτυπώνει με χαρακτηριστικό τρόπο τη διαφορά μεταξύ της προβολής μιας θαλάσσιας αξίωσης και της ύπαρξης διεθνώς αναγνωρισμένου δικαιώματος απαγόρευσης δραστηριοτήτων άλλου κράτους.
Το δικαίωμα πόντισης καλωδίων: Τι προβλέπει η UNCLOS
Η βασική διάταξη είναι το άρθρο 79 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS).
Η παράγραφος 1 αναγνωρίζει σε όλα τα κράτη το δικαίωμα πόντισης υποθαλάσσιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα. Η παράγραφος 2 απαγορεύει στο παράκτιο κράτος να παρεμποδίζει την πόντιση ή τη συντήρησή τους, διατηρώντας τη δυνατότητα λήψης εύλογων μέτρων για την προστασία των δικαιωμάτων του επί των φυσικών πόρων και την πρόληψη της ρύπανσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η παράγραφος 3: η απαίτηση συναίνεσης του παράκτιου κράτους για τη χάραξη της διαδρομής αφορά ρητά τους αγωγούς και όχι τα υποθαλάσσια καλώδια.
Η διαφοροποίηση είναι ουσιαστική. Ο συμβατικός νομοθέτης κατοχύρωσε ειδικό καθεστώς για τα καλώδια, χωρίς να προβλέψει γενική υποχρέωση προηγούμενης συναίνεσης για τη χάραξη της διαδρομής τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η πόντιση είναι ανεξέλεγκτη. Το παράκτιο κράτος διατηρεί τα δικαιώματα που του αναγνωρίζει η Σύμβαση. Δεν διαθέτει, όμως, γενική εξουσία αδειοδότησης ή απαγόρευσης της πόντισης ηλεκτρικών καλωδίων.
Αντίστοιχα, το άρθρο 58 κατοχυρώνει στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) την ελευθερία τοποθέτησης υποθαλάσσιων καλωδίων, με την υποχρέωση δέουσας μέριμνας για τα δικαιώματα του παράκτιου κράτους.
Τα άρθρα 77 και 78 διακρίνουν σαφώς τα κυριαρχικά δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας από το καθεστώς των υπερκείμενων υδάτων. Η διάκριση αυτή είναι θεμελιώδης: δικαιώματα επί του βυθού δεν συνεπάγονται κυριαρχία επί της θαλάσσιας στήλης.
Οι έρευνες βυθού και η κρίσιμη νομική διάκριση
Εξίσου σημαντικό είναι το καθεστώς των ερευνών που προηγούνται της πόντισης.
Τα άρθρα 245 και 246 UNCLOS προβλέπουν ειδικό καθεστώς συναίνεσης για τη θαλάσσια επιστημονική έρευνα (Marine Scientific Research), ανάλογα με τη θαλάσσια ζώνη.
Ωστόσο, δεν αποτελεί κάθε δραστηριότητα στον βυθό επιστημονική έρευνα με την έννοια της Σύμβασης.
Πρέπει να διακρίνουμε τη θαλάσσια επιστημονική έρευνα από την υδρογραφική αποτύπωση, τη βυθομέτρηση και τις γεωφυσικές ή γεωτεχνικές εργασίες που πραγματοποιούνται αποκλειστικά για τον τεχνικό σχεδιασμό και την ασφαλή εγκατάσταση ενός καλωδίου.
Η καταγραφή της μορφολογίας του πυθμένα και η αξιολόγηση της καταλληλότητας μιας διαδρομής δεν ταυτίζονται αυτομάτως με επιστημονική έρευνα για το θαλάσσιο περιβάλλον ή με εξερεύνηση φυσικών πόρων.
Ο χαρακτηρισμός εξαρτάται από τον πραγματικό σκοπό, τη μεθοδολογία και τα μέσα των εργασιών. Επομένως, η νομική αξιολόγηση του προγράμματος του Abeille Marengo πρέπει να στηρίζεται στα πραγματικά τεχνικά χαρακτηριστικά του και όχι σε γενικούς χαρακτηρισμούς.
Τι διδάσκει η διεθνής νομολογία
Ιδιαίτερη σημασία έχει η υπόθεση Aegean Sea Continental Shelf (Greece v. Turkey) του 1976. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, εξετάζοντας το αίτημα προσωρινών μέτρων της Ελλάδας, αναφέρθηκε στις τουρκικές σεισμικές έρευνες στο Αιγαίο.
Στις παραγράφους 29–31 της απόφασης υπογραμμίζεται ότι μονομερείς ερευνητικές δραστηριότητες δεν δημιουργούν από μόνες τους νέα θαλάσσια δικαιώματα. Παράλληλα, το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι έρευνες σχετικές με τους φυσικούς πόρους της υφαλοκρηπίδας μπορούν να εγείρουν ζήτημα προσβολής των αποκλειστικών δικαιωμάτων του παράκτιου κράτους.
Η απόφαση δεν έκρινε οριστικά την ουσία της ελληνοτουρκικής διαφοράς, παρέχει όμως σημαντικά ερμηνευτικά κριτήρια.
Ακόμη πιο συναφής είναι η διαιτητική απόφαση Guyana v. Suriname του 2007. Το Δικαστήριο διέκρινε τις δραστηριότητες που προκαλούν μόνιμες φυσικές μεταβολές από εκείνες που έχουν παροδικό και μη επεμβατικό χαρακτήρα, εξετάζοντας τις υποχρεώσεις των κρατών σε μη οριοθετημένες περιοχές.
Η νομολογία αυτή είναι χρήσιμη για την αξιολόγηση των ερευνών του GSI, καθώς επιτρέπει τη διάκριση μεταξύ των προκαταρκτικών τεχνικών εργασιών και της ίδιας της εγκατάστασης του καλωδίου.
Η Τουρκία και οι μονομερείς θαλάσσιες αξιώσεις
Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στην UNCLOS. Αυτό δεν σημαίνει ότι βρίσκεται εκτός του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας. Οι διατάξεις της Σύμβασης που αντανακλούν εθιμικό διεθνές δίκαιο δεσμεύουν και τα μη συμβαλλόμενα κράτη.
Η απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου στις υποθέσεις της Υφαλοκρηπίδας της Βόρειας Θάλασσας (1969) αποτελεί θεμελιώδες προηγούμενο ως προς την εθιμική διάσταση του καθεστώτος της υφαλοκρηπίδας.
Παράλληλα, τα άρθρα 74 παρ. 3 και 83 παρ. 3 UNCLOS προβλέπουν υποχρεώσεις συνεργασίας και αποφυγής ενεργειών που θέτουν σε κίνδυνο ή παρεμποδίζουν την επίτευξη τελικής συμφωνίας οριοθέτησης.
Η ύπαρξη επικαλυπτόμενων αξιώσεων δεν δημιουργεί αυτομάτως δικαίωμα αρνησικυρίας υπέρ του κράτους που προβάλλει την ανταγωνιστική αξίωση.
Ούτε, βεβαίως, οι τουρκικές NAVTEX μπορούν να δημιουργήσουν τίτλους επί υφαλοκρηπίδας. Αποτελούν αναγγελίες ναυτικής ασφάλειας και όχι πράξεις οριοθέτησης ή αναγνώρισης θαλάσσιων δικαιωμάτων.
Η πραγματικότητα της 13ης Νοεμβρίου και το νομικό διακύβευμα
Η συνέχιση των ερευνών του Abeille Marengo, παρά την παρουσία και την παρακολούθηση από την τουρκική φρεγάτα Gökova, αποτελεί χαρακτηριστική αποτύπωση της υφιστάμενης αντιπαράθεσης.
Η Τουρκία προβάλλει τις δικές της αξιώσεις, ενώ η Ελλάδα έχει αδειοδοτήσει τις εργασίες και τις υποστηρίζει με τις αρμόδιες ναυτικές και υδρογραφικές αναγγελίες. Μέχρι την ώρα της καταγραφής του περιστατικού, η τουρκική παρουσία δεν είχε οδηγήσει σε διακοπή των ερευνών.
Αυτό δεν συνιστά οριστική επίλυση της διαφοράς ούτε δημιουργεί από μόνο του δεδικασμένο ή αναγνώριση θαλάσσιων δικαιωμάτων. Αποδεικνύει, όμως, ότι η προβολή μιας μονομερούς αξίωσης δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με αποτελεσματική άσκηση δικαιώματος απαγόρευσης.
Το ουσιαστικό διακύβευμα του Great Sea Interconnector υπερβαίνει την ενεργειακή του διάσταση. Αφορά την εφαρμογή κανόνων που διασφαλίζουν την ελευθερία εγκατάστασης διεθνών υποθαλάσσιων υποδομών, χωρίς να παραγνωρίζονται τα νόμιμα δικαιώματα των παράκτιων κρατών.
Το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας δεν αναγνωρίζει δικαίωμα αρνησικυρίας επειδή ένα κράτος απλώς προβάλλει αξιώσεις. Αναγνωρίζει συγκεκριμένα δικαιώματα και αντίστοιχες υποχρεώσεις, τα οποία πρέπει να τεκμηριώνονται με βάση το διεθνές δίκαιο και όχι να επιβάλλονται διά της μονομερούς αμφισβήτησης.
