Τα ξημερώματα της 1ης Σεπτεμβρίου 1939 η ναζιστική Γερμανία εισβάλλει στην Πολωνία. Είναι η ημερομηνία που καταγράφεται ως η έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη, της μεγαλύτερης και πιο καταστροφικής πολεμικής σύγκρουσης που γνώρισε η ανθρωπότητα.
Η επίθεση δεν ήταν μια απλή συνοριακή επιχείρηση. Η Γερμανία έριξε εναντίον της Πολωνίας περίπου 1,5 εκατομμύριο άνδρες, 60 μεραρχίες, περισσότερα από 2.000 άρματα μάχης, σχεδόν 900 βομβαρδιστικά και πάνω από 400 μαχητικά αεροσκάφη. (encyclopedia.ushmm.org)
Ήταν η εφαρμογή στην πράξη του πολέμου ταχύτητας που έμεινε γνωστός ως Blitzkrieg: τεθωρακισμένες δυνάμεις, αεροπορία και μηχανοκίνητες μονάδες χτυπούσαν συνδυασμένα, διασπώντας την άμυνα και περικυκλώνοντας τον αντίπαλο.
Το πρόσχημα του Χίτλερ
Η ναζιστική προπαγάνδα επιχείρησε να εμφανίσει την Πολωνία ως επιτιθέμενη. Τα SS, σε συνεργασία με τον γερμανικό στρατό, σκηνοθέτησαν ακόμη και επίθεση σε γερμανικό ραδιοφωνικό σταθμό, ώστε να παρουσιαστεί ως πολωνική πρόκληση και να χρησιμοποιηθεί ως πρόσχημα για την εισβολή. (encyclopedia.ushmm.org)
Δύο ημέρες αργότερα, στις 3 Σεπτεμβρίου 1939, η Βρετανία και η Γαλλία κήρυξαν τον πόλεμο στη Γερμανία. Ο ευρωπαϊκός πόλεμος είχε πλέον αρχίσει. (iwm.org.uk)
Και η Πολωνία επρόκειτο να δεχθεί ακόμη ένα χτύπημα.
Στις 17 Σεπτεμβρίου, η Σοβιετική Ένωση εισέβαλε από τα ανατολικά, βάσει των μυστικών συμφωνιών που συνόδευαν το Σύμφωνο Μολότοφ–Ρίμπεντροπ. Η Βαρσοβία παραδόθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου και η τελευταία οργανωμένη πολωνική αντίσταση έληξε στις 6 Οκτωβρίου 1939. Η Πολωνία μοιράστηκε μεταξύ ναζιστικής Γερμανίας και Σοβιετικής Ένωσης. (encyclopedia.ushmm.org)
Ένας πόλεμος έξι ετών
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος διήρκεσε σχεδόν έξι χρόνια. Στην Ευρώπη η ναζιστική Γερμανία συνθηκολόγησε τον Μάιο του 1945. Ο πόλεμος όμως συνεχίστηκε στον Ειρηνικό μέχρι την παράδοση της Ιαπωνίας στις 2 Σεπτεμβρίου 1945, μετά και τις ατομικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.
Από την Πολωνία η γερμανική πολεμική μηχανή εξαπλώθηκε με τρομακτική ταχύτητα. Σύμφωνα με το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος των ΗΠΑ, μετά την Πολωνία η Γερμανία εισέβαλε σε άλλες 11 χώρες. (encyclopedia.ushmm.org)
Μεταξύ αυτών βρέθηκαν η Δανία, η Νορβηγία, το Βέλγιο, η Ολλανδία, το Λουξεμβούργο, η Γαλλία, η Γιουγκοσλαβία, η Ελλάδα και η Σοβιετική Ένωση, ενώ διαφορετικές μορφές κατοχής, προσάρτησης και γερμανικού στρατιωτικού ελέγχου εξαπλώθηκαν σε μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής ηπείρου. Τον Απρίλιο του 1941 ήρθε και η σειρά της Ελλάδας.
Πόσες χώρες πολέμησαν
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν περιορίστηκε στην Ευρώπη. Μάχες έγιναν από τη Βόρεια Αφρική μέχρι την Ασία και τον Ειρηνικό. Η UNHCR αναφέρει ότι ο πόλεμος διεξήχθη σε έξι ηπείρους και ενέπλεξε περισσότερες από 30 χώρες, αν και ο αριθμός γίνεται μεγαλύτερος ανάλογα με το αν υπολογίζονται κράτη που κήρυξαν πόλεμο χωρίς να αποτελέσουν σημαντικά θέατρα επιχειρήσεων. (data.unhcr.org)
Στη μία πλευρά βρέθηκαν κυρίως οι δυνάμεις του Άξονα — Γερμανία, Ιταλία και Ιαπωνία — και οι σύμμαχοί τους. Απέναντί τους οι Σύμμαχοι, με βασικές δυνάμεις τη Βρετανία, τη Σοβιετική Ένωση από το 1941, τις Ηνωμένες Πολιτείες μετά το Περλ Χάρμπορ, την Κίνα, τη Γαλλία και δεκάδες ακόμη κράτη.
Πάνω από 70 εκατομμύρια νεκροί
Οι αριθμοί παραμένουν συγκλονιστικοί ακόμη και οκτώ δεκαετίες αργότερα.
Δεν υπάρχει ένας απολύτως αδιαμφισβήτητος αριθμός θυμάτων, καθώς οι εκτιμήσεις διαφέρουν ανάλογα με τη μεθοδολογία. Η UNHCR αναφέρεται σε πάνω από 70 εκατομμύρια νεκρούς, ενώ άλλες ιστορικές εκτιμήσεις κινούνται περίπου μεταξύ 70 και 85 εκατομμυρίων στρατιωτικών και αμάχων. Το National WWII Museum χρησιμοποιεί συντηρητικότερη εκτίμηση περίπου 60 εκατομμυρίων νεκρών, επισημαίνοντας ότι η πλειονότητα ήταν άμαχοι. (data.unhcr.org)
Ήταν ένας πόλεμος στον οποίο ο άμαχος πληθυσμός πλήρωσε πρωτοφανές τίμημα: βομβαρδισμοί πόλεων, λιμοί, εκτελέσεις, αντίποινα, στρατόπεδα συγκέντρωσης, καταναγκαστική εργασία και μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών.
Το Ολοκαύτωμα – έξι εκατομμύρια Εβραίοι
Μέσα στον πόλεμο συντελέστηκε και ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα στην ιστορία της ανθρωπότητας: το Ολοκαύτωμα.
Περίπου έξι εκατομμύρια Εβραίοι, δηλαδή σχεδόν τα δύο τρίτα του εβραϊκού πληθυσμού της Ευρώπης, δολοφονήθηκαν συστηματικά από τη ναζιστική Γερμανία και τους συνεργάτες της. (data.unhcr.org)
Μαζί τους διώχθηκαν και εξοντώθηκαν Ρομά, άνθρωποι με αναπηρίες, πολιτικοί αντίπαλοι του ναζισμού, ομοφυλόφιλοι, Σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου και εκατομμύρια άλλοι άνθρωποι που το ναζιστικό καθεστώς θεωρούσε ανεπιθύμητους ή εχθρούς του.
Μόνο στην Πολωνία, οι Γερμανοί δολοφόνησαν περίπου 1,8 έως 1,9 εκατομμύρια μη Εβραίους Πολωνούς αμάχους και τουλάχιστον 3 εκατομμύρια Πολωνούς Εβραίους. (encyclopedia.ushmm.org)
Δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι χωρίς σπίτι
Εξίσου τεράστιος υπήρξε ο ξεριζωμός. Η UNHCR υπολογίζει ότι πάνω από 30 εκατομμύρια άμαχοι εκτοπίστηκαν μόνο στην Ευρώπη, είτε μέσα στις χώρες τους είτε περνώντας τα σύνορα. Σε παγκόσμια κλίμακα, δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι εξαναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους κατά τη διάρκεια του πολέμου. (data.unhcr.org)
Ολόκληρες κοινότητες εξαφανίστηκαν. Σύνορα άλλαξαν. Πληθυσμοί εκδιώχθηκαν. Εκατομμύρια στρατιώτες επέστρεψαν σε πόλεις που δεν υπήρχαν πλέον και εκατομμύρια άμαχοι αναζητούσαν συγγενείς που δεν θα ξανάβλεπαν ποτέ.
Η τεράστια προσφυγική κρίση που άφησε πίσω του ο πόλεμος ήταν ένας από τους λόγους που οδήγησαν τελικά στη δημιουργία ενός νέου διεθνούς συστήματος προστασίας των προσφύγων και στη Σύμβαση της Γενεύης του 1951. (data.unhcr.org)
Η Ευρώπη μέσα στα ερείπια
Όταν τα όπλα σίγησαν το 1945, η ήπειρος ήταν αγνώριστη. Βαρσοβία, Βερολίνο, Δρέσδη, Στάλινγκραντ και δεκάδες ακόμη πόλεις είχαν μετατραπεί σε ερείπια. Εργοστάσια, λιμάνια, σιδηροδρομικές γραμμές, γέφυρες και εκατομμύρια κατοικίες είχαν καταστραφεί.
Και μέσα από τα συντρίμμια δημιουργήθηκε ένας καινούργιος κόσμος: ιδρύθηκαν τα Ηνωμένα Έθνη, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση αναδείχθηκαν σε υπερδυνάμεις, η Ευρώπη χωρίστηκε σταδιακά σε δύο στρατόπεδα και άρχισε ο Ψυχρός Πόλεμος.
Όλα όμως είχαν ξεκινήσει εκείνο το ξημέρωμα.
1η Σεπτεμβρίου 1939.
Τα γερμανικά στρατεύματα πέρασαν τα πολωνικά σύνορα. Μία χώρα δέχθηκε επίθεση — και μέσα σε λίγες ημέρες ολόκληρος ο κόσμος άρχισε να κατρακυλά προς έναν πόλεμο που θα κρατούσε έξι χρόνια και θα άλλαζε για πάντα την ιστορία της ανθρωπότητας.
