Στις 2 Σεπτεμβρίου 1945 ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος τελειώνει και επισήμως.
Πάνω στο αμερικανικό θωρηκτό USS Missouri, αγκυροβολημένο στον κόλπο του Τόκιο, οι εκπρόσωποι της Ιαπωνίας υπογράφουν την επίσημη πράξη παράδοσης ενώπιον του στρατηγού Ντάγκλας ΜακΆρθουρ και των εκπροσώπων των Συμμάχων.
Για την Ιαπωνία υπογράφουν ο υπουργός Εξωτερικών Μαμόρου Σιγκεμίτσου, εκ μέρους του αυτοκράτορα και της κυβέρνησης, και ο στρατηγός Γιοσιτζίρο Ουμέζου, εκ μέρους του Αυτοκρατορικού Γενικού Επιτελείου. Η πράξη προέβλεπε την άνευ όρων παράδοση των ιαπωνικών ενόπλων δυνάμεων. (National Archives)
Η τελετή ήταν εξαιρετικά σύντομη. Κράτησε περίπου 27 λεπτά. Έξι χρόνια και μία ημέρα μετά την έναρξη του πολέμου στην Ευρώπη, η μεγαλύτερη πολεμική σύγκρουση που γνώρισε η ανθρωπότητα περνούσε στην Ιστορία. (National Archives Museum)
Χιροσίμα, Ναγκασάκι και η είσοδος της ΕΣΣΔ στον πόλεμο
Η στρατιωτική κατάσταση της Ιαπωνίας είχε γίνει απελπιστική, αλλά το Τόκιο δεν είχε ακόμη αποδεχθεί την άνευ όρων παράδοση.
Στις 6 Αυγούστου 1945 οι ΗΠΑ έριξαν την πρώτη ατομική βόμβα στη Χιροσίμα και στις 9 Αυγούστου τη δεύτερη στο Ναγκασάκι. Παράλληλα, η Σοβιετική Ένωση κήρυξε τον πόλεμο στην Ιαπωνία και εξαπέλυσε μεγάλη επίθεση εναντίον των ιαπωνικών δυνάμεων στη Μαντζουρία.
Ο συνδυασμός αυτών των εξελίξεων επιτάχυνε δραματικά την κατάρρευση.
Στις 15 Αυγούστου, ο αυτοκράτορας Χιροχίτο ανακοίνωσε στον ιαπωνικό λαό την αποδοχή των όρων της Διακήρυξης του Πότσνταμ. Η επίσημη υπογραφή ακολούθησε στις 2 Σεπτεμβρίου. (nationalarchives.gov.uk)
Ένας πόλεμος χωρίς ιστορικό προηγούμενο
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε αρχίσει στην Ευρώπη την 1η Σεπτεμβρίου 1939, με τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία.
Μέσα στα επόμενα έξι χρόνια εξαπλώθηκε σχεδόν σε ολόκληρο τον πλανήτη: Ευρώπη, Βόρεια Αφρική, Ασία, Ατλαντικός και Ειρηνικός έγιναν τεράστια πεδία μάχης.
Οι εκτιμήσεις για τον συνολικό αριθμό των νεκρών διαφέρουν, όμως πρόκειται για δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους, στρατιωτικούς και –σε πρωτοφανή κλίμακα– αμάχους.
Το Ολοκαύτωμα εξόντωσε περίπου έξι εκατομμύρια Εβραίους, ενώ εκατομμύρια ακόμη άνθρωποι δολοφονήθηκαν, εκτοπίστηκαν, φυλακίστηκαν ή πέθαναν από πείνα, βομβαρδισμούς και ασθένειες.
Πόλεις ολόκληρες είχαν μετατραπεί σε ερείπια. Η Ευρώπη ήταν οικονομικά εξαντλημένη και εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονταν μακριά από τις εστίες τους.
Όμως ο κόσμος της επόμενης ημέρας είχε ήδη αρχίσει να σχεδιάζεται μήνες πριν από την παράδοση της Ιαπωνίας.
Γιάλτα: Εκεί όπου οι νικητές σχεδίασαν την επόμενη ημέρα
Από τις 4 έως τις 11 Φεβρουαρίου 1945, ενώ ο πόλεμος συνεχιζόταν, συναντήθηκαν στη Γιάλτα της Κριμαίας οι τρεις ισχυρότεροι ηγέτες των Συμμάχων:
ο Αμερικανός πρόεδρος Φράνκλιν Ρούζβελτ, ο Βρετανός πρωθυπουργός Ουίνστον Τσόρτσιλ και ο Σοβιετικός ηγέτης Ιωσήφ Στάλιν.
Ήταν οι περίφημοι «Τρεις Μεγάλοι».
Όλοι γνώριζαν πλέον ότι η ναζιστική Γερμανία θα ηττηθεί. Το πραγματικό ερώτημα ήταν τι θα συνέβαινε μετά τον Χίτλερ.
Στη Γιάλτα συμφωνήθηκε ότι η ηττημένη Γερμανία θα τελούσε υπό συμμαχική κατοχή και θα χωριζόταν σε ζώνες ελέγχου. Προβλέφθηκε επίσης γαλλική ζώνη κατοχής, η οποία θα προερχόταν από τμήματα των αμερικανικών και βρετανικών ζωνών. (German History in Documents and Images)
Ανάλογη διαίρεση εφαρμόστηκε και στο Βερολίνο.
Πολωνία, Ανατολική Ευρώπη και το μεγάλο αγκάθι
Ένα από τα δυσκολότερα ζητήματα ήταν η Πολωνία και συνολικά το πολιτικό μέλλον της Ανατολικής Ευρώπης.
Στη Γιάλτα προβλεπόταν η αναδιοργάνωση της πολωνικής προσωρινής κυβέρνησης σε ευρύτερη βάση και η πραγματοποίηση ελεύθερων εκλογών. (Avalon Project)
Στην πράξη, όμως, η προέλαση του Κόκκινου Στρατού είχε δημιουργήσει μια νέα πραγματικότητα.
Η Σοβιετική Ένωση βρισκόταν στρατιωτικά εγκατεστημένη σε μεγάλο τμήμα της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης και τα επόμενα χρόνια στην Πολωνία, την Ουγγαρία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, την Τσεχοσλοβακία και την Ανατολική Γερμανία επικράτησαν καθεστώτα του σοβιετικού μπλοκ.
Η Γιάλτα γι’ αυτό έμεινε στη συλλογική μνήμη ως σύμβολο του μεταπολεμικού μοιράσματος της Ευρώπης, αν και πολλά από όσα ακολούθησαν δεν αποφασίστηκαν με μία απλή συμφωνία πάνω σε έναν χάρτη: καθορίστηκαν και από το πού βρίσκονταν οι στρατοί όταν τελείωσε ο πόλεμος.
Η Σοβιετική Ένωση μπαίνει στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας
Στη Γιάλτα υπήρξε και μία συμφωνία κρίσιμη για τον πόλεμο στον Ειρηνικό.
Ο Στάλιν δεσμεύτηκε ότι η Σοβιετική Ένωση θα εισερχόταν στον πόλεμο εναντίον της Ιαπωνίας μετά την ήττα της Γερμανίας.
Και πράγματι, τον Αύγουστο του 1945, η ΕΣΣΔ επιτέθηκε στις ιαπωνικές δυνάμεις στην Ασία.
Λίγες ημέρες αργότερα η Ιαπωνία ανακοίνωσε ότι παραδίνεται.
Από τη συμμαχία στον Ψυχρό Πόλεμο
Η ειρήνη του 1945 δεν έφερε έναν πραγματικά ενωμένο κόσμο.
Αντίθετα, σχεδόν αμέσως άρχισε να διαμορφώνεται μια νέα αντιπαράθεση.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση αναδείχθηκαν στις δύο μεγάλες υπερδυνάμεις. Η Βρετανία και η Γαλλία παρέμεναν μεγάλες δυνάμεις, αλλά ο πόλεμος είχε αποδυναμώσει αποφασιστικά τις παλιές ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες.
Η Ευρώπη χωρίστηκε σταδιακά σε δύο στρατόπεδα.
Από τη μία η Δύση υπό την αμερικανική επιρροή.
Από την άλλη η Ανατολική Ευρώπη υπό τη σοβιετική.
Η Γερμανία τελικά διαιρέθηκε σε Δυτική και Ανατολική Γερμανία, το Βερολίνο έγινε ένα από τα μεγαλύτερα σύμβολα της αντιπαράθεσης και άρχισε η εποχή που ονομάστηκε Ψυχρός Πόλεμος.
Παράλληλα, μέσα από τη συμμαχική συνεργασία του πολέμου γεννήθηκε και ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, με την ελπίδα ότι ένας νέος διεθνής θεσμός θα μπορούσε να αποτρέψει μια τρίτη παγκόσμια καταστροφή.
Έτσι, η 2α Σεπτεμβρίου 1945 δεν είναι μόνο η ημερομηνία κατά την οποία μπήκε η τελευταία υπογραφή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Είναι και μία από τις ημερομηνίες από τις οποίες μπορούμε να αρχίσουμε να μετράμε τον σύγχρονο κόσμο: την αμερικανοσοβιετική αντιπαράθεση, τη διαιρεμένη Ευρώπη, τον ΟΗΕ, την πυρηνική εποχή και μια νέα παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων που θα καθόριζε τις επόμενες δεκαετίες.
