Όταν η πανσέληνος εμφανίζεται χαμηλά στον ορίζοντα, λίγο πριν ανατείλει ή λίγο πριν δύσει, μοιάζει εντυπωσιακά τεράστια. Το παράδοξο είναι ότι σε αυτή τη θέση η Σελήνη βρίσκεται στην πραγματικότητα πιο μακριά από εμάς απ’ ό,τι όταν βρίσκεται ψηλά στον ουρανό, ακριβώς πάνω από το κεφάλι μας. Λογικά, λοιπόν, θα έπρεπε να φαίνεται ελαφρώς μικρότερη — όμως συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.
Όπως εξηγεί η αστρονόμος και εκπρόσωπος της Αμερικανικής Αστρονομικής Εταιρείας, Σουζάνα Κόλερ, όταν κοιτάμε τη Σελήνη στον ορίζοντα «ουσιαστικά κοιτάμε κατά μήκος της επιφάνειας της Γης, πράγμα που σημαίνει ότι η Σελήνη βρίσκεται μία ακτίνα της Γης πιο μακριά σε σύγκριση με όταν βρίσκεται ακριβώς από πάνω μας». Παρ’ όλα αυτά, το μάτι μας την αντιλαμβάνεται μεγαλύτερη.
Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως «σεληνιακή ψευδαίσθηση» (moon illusion) και έχει προβληματίσει τους ανθρώπους εδώ και χιλιάδες χρόνια. Από την εποχή του Αριστοτέλη είχαν διατυπωθεί θεωρίες που απέδιδαν την ψευδαίσθηση στη διάθλαση του φωτός ή στην «μεγεθυντική» επίδραση της ατμόσφαιρας και της ομίχλης. Ωστόσο, σύγχρονες φωτογραφίες και μετρήσεις έχουν καταρρίψει αυτές τις εξηγήσεις, δείχνοντας ότι η ατμόσφαιρα στην πραγματικότητα «παραμορφώνει» τη Σελήνη, κάνοντάς την να φαίνεται πιο πλατιά και όχι μεγαλύτερη.
Ο ρόλος του ανθρώπινου εγκεφάλου
Σήμερα, οι επιστήμονες πιστεύουν ότι η απάντηση βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Σύμφωνα με τον νευροεπιστήμονα Μπαρτ Μπόργκιους, από το Πανεπιστήμιο του Λούισβιλ, η αντίληψη του μεγέθους είναι μια διαδικασία δύο σταδίων. Πρώτα, ο αμφιβληστροειδής καταγράφει το πραγματικό μέγεθος της εικόνας. Στη συνέχεια, ο εγκέφαλος «διορθώνει» αυτό το μέγεθος λαμβάνοντας υπόψη την απόσταση του αντικειμένου — μια αρχή της οπτικής αντίληψης γνωστή ως Νόμος του Emmert.
Όταν η Σελήνη βρίσκεται κοντά στον ορίζοντα, το οπτικό μας πεδίο περιλαμβάνει στοιχεία όπως δέντρα, κτίρια ή βουνά, τα οποία λειτουργούν ως σημεία αναφοράς. Αυτά τα αντικείμενα κάνουν τη Σελήνη να φαίνεται πιο μακριά και, κατά συνέπεια, ο εγκέφαλος την «μεγεθύνει». Ακόμη και σε περιβάλλοντα χωρίς εμφανή αντικείμενα, όπως η ανοιχτή θάλασσα, η ψευδαίσθηση παραμένει, γεγονός που δείχνει ότι παίζουν ρόλο και βαθύτεροι μηχανισμοί αντίληψης.
Έρευνα που δημοσιεύθηκε το 1962 στο περιοδικό Science έδειξε ότι όταν ένα τεχνητό «φεγγάρι» παρουσιάζεται σε ένα σκηνικό με ορίζοντα, οι άνθρωποι το αντιλαμβάνονται μεγαλύτερο, επειδή το έδαφος δημιουργεί την αίσθηση μεγαλύτερης απόστασης. Όταν όμως το ίδιο αντικείμενο εμφανίζεται χωρίς φόντο, η ψευδαίσθηση εξαφανίζεται.
Το φαινόμενο σχετίζεται και με την περίφημη ψευδαίσθηση Ponzo, όπου δύο ίσες γραμμές φαίνονται διαφορετικού μήκους λόγω της προοπτικής. Με παρόμοιο τρόπο, ο εγκέφαλός μας αντιλαμβάνεται τον ουρανό σαν έναν «επίπεδο θόλο» αντί για ημισφαίριο. Έτσι, ό,τι βρίσκεται στον ορίζοντα θεωρείται πιο μακρινό και άρα μεγαλύτερο.
Ακόμη κι αν γνωρίζουμε την επιστημονική εξήγηση, η σεληνιακή ψευδαίσθηση δεν παύει να μας ξεγελά. Όπως λένε οι ειδικοί, όμως, αυτό δεν είναι κακό: η παρατήρηση της Σελήνης, σε όλες τις φάσεις της, παραμένει ένα εντυπωσιακό θέαμα — και ταυτόχρονα μια υπενθύμιση του πόσο συναρπαστικός και περίπλοκος είναι ο ανθρώπινος εγκέφαλος.
Με πληροφορίες από livescience.com
