Ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια πίσω από την «Έναστρη Νύχτα», τον εμβληματικό πίνακα του Βίνσεντ βαν Γκογκ, επιχειρούν να λύσουν επιστήμονες από τη Νότια Κορέα, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι εντόπισαν στον καμβά μια συγκεκριμένη διάταξη αστεριών που αντιστοιχεί στον πραγματικό ουρανό του Ιουλίου του 1889.
Η έρευνα δείχνει ότι η Σελήνη, η Αφροδίτη και ένα αστρικό σμήνος στο κέντρο της σύνθεσης ταιριάζουν με τον ουρανό που ήταν ορατός πριν από την ανατολή του ηλίου, περίπου στις 22 Ιουλίου εκείνης της χρονιάς. Το εύρημα ενισχύει την πιθανότητα ο Βαν Γκογκ να εμπνεύστηκε από μια πραγματική αστρονομική παρατήρηση, την οποία στη συνέχεια μετέτρεψε στη χαρακτηριστική, εκφραστική απεικόνιση του νυχτερινού ουρανού.
Το αστρικό σμήνος που έδωσε νέα στοιχεία
Ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε την «Έναστρη Νύχτα» το 1889, ενώ βρισκόταν σε άσυλο στο Σεν Ρεμί, στη νότια Γαλλία. Σε επιστολή προς τον αδελφό του, Τεό, είχε περιγράψει την εικόνα του πρωινού ουρανού, αναφέροντας ότι πριν από την αυγή έβλεπε μόνο το πρωινό αστέρι, την Αφροδίτη, το οποίο του φαινόταν ιδιαίτερα μεγάλο.
Στον πίνακα, μπλε στροβιλισμοί κυριαρχούν στον ουρανό πάνω από ένα χωριό, ενώ ένα ψηλό κυπαρίσσι υψώνεται στο αριστερό μέρος της σύνθεσης. Τα αστέρια και η ημισέληνος περιβάλλονται από έντονους κίτρινους κύκλους φωτός, δημιουργώντας μία από τις πιο αναγνωρίσιμες εικόνες στην ιστορία της τέχνης.
Σύμφωνα με το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA), ο πίνακας αντλεί έμπνευση από τη θέα που είχε ο ζωγράφος από το παράθυρό του, αν και το χωριό βασίστηκε σε διαφορετικές εικόνες και το κυπαρίσσι μεταφέρθηκε πιο κοντά στο προσκήνιο.
Ο Ελάιτζα Τζονγκ-χιουν Κιμ, υποψήφιος διδάκτορας στη Σχολή Διαστημικής Έρευνας του Πανεπιστημίου Κιουνγκ Χι και επικεφαλής της έρευνας, εστίασε σε ένα χαρακτηριστικό μοτίβο κοντά στο κέντρο του πίνακα: ένα σύνολο αστεριών σε σχήμα V, γνωστό ως Υάδες, στον αστερισμό του Ταύρου.
Παλαιότερες έρευνες είχαν αποδώσει τα συγκεκριμένα αστέρια στον αστερισμό του Κριού, χωρίς ωστόσο να έχει προκύψει οριστική συμφωνία μεταξύ των ερευνητών.
Γιατί η ημερομηνία του πίνακα αμφισβητείται
Η συμβατική χρονολόγηση της «Έναστρης Νύχτας» τοποθετεί τη δημιουργία της τον Ιούνιο του 1889. Ωστόσο, σύμφωνα με τη νέα μελέτη, η φάση της Σελήνης εκείνης της περιόδου δεν συμφωνεί με αυτό που απεικονίζεται στον καμβά.
«Τα ισχυρότερα στοιχεία προέρχονται από τον ίδιο τον ουρανό», δήλωσε ο Κιμ στο ScienceAlert, εξηγώντας ότι η Σελήνη γύρω στις 18 Ιουνίου ήταν σε φάση φθίνουσας αμφίκυρτης Σελήνης, με περισσότερο από το μισό της φωτισμένο, και όχι μια λεπτή ημισέληνος όπως στον πίνακα.
Για να εξετάσουν την υπόθεσή τους, οι ερευνητές πραγματοποίησαν δύο αποστολές στη Γαλλία το 2019. Φωτογράφισαν τοποθεσίες που είχε αποτυπώσει ο Βαν Γκογκ και συνέκριναν κτίρια, γέφυρες και άλλα χαρακτηριστικά του τοπίου με τα έργα του, ώστε να υπολογίσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια το οπτικό πεδίο του ζωγράφου.
Στη συνέχεια, δοκίμασαν τη μέθοδό τους σε δύο νυχτερινές σκηνές που είχε φιλοτεχνήσει στην Αρλ το 1888. Στο έργο «Καφέ βεράντα τη νύχτα» εντόπισαν μια πιθανή αντιστοιχία με τα τρία φωτεινά αστέρια που σχηματίζουν το Θερινό Τρίγωνο.
Εφαρμόζοντας την ίδια προσέγγιση στην «Έναστρη Νύχτα», χρησιμοποίησαν ένα πλαίσιο θέασης που προέκυψε από παλαιότερο σχέδιο του ζωγράφου και το συνέκριναν με ψηφιακές αναπαραστάσεις του ουρανού το 1889.
Η 22α Ιουλίου και η αντιστοιχία με τις Υάδες
Η ανάλυση έδειξε ότι στις 23 Ιουνίου, αλλά και στις 22 και 23 Ιουλίου, η Σελήνη και η Αφροδίτη βρίσκονταν σε θέσεις που μπορούσαν να αντιστοιχιστούν με εκείνες του πίνακα. Ωστόσο, γύρω στις 22 Ιουλίου, οι Υάδες βρίσκονταν επίσης στο κέντρο του ανακατασκευασμένου ουρανού, προσφέροντας την πιο κοντινή συνολική αντιστοιχία με τη σύνθεση του Βαν Γκογκ.
Οι ερευνητές μέτρησαν τις σχετικές θέσεις πέντε αστεριών στον καμβά και χρησιμοποίησαν μια μαθηματική μέθοδο που επιτρέπει την περιστροφή, τη μετατόπιση και την ομοιόμορφη αλλαγή μεγέθους των σχημάτων. Το αποτέλεσμα έδειξε ότι η διάταξη των πέντε σημείων ταίριαζε στενά με τις Υάδες.
Μάλιστα, η αντιστοιχία ήταν ακόμη πιο ισχυρή σε ένα μεταγενέστερο σχέδιο του Βαν Γκογκ με πένα. Η κλίση του αστρικού σμήνους σε σχέση με τον ορίζοντα συμφωνούσε επίσης με την ανακατασκευή του ουρανού.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν, ωστόσο, ότι η γεωμετρική ομοιότητα από μόνη της δεν αρκεί για να ταυτοποιηθούν τα αστέρια, καθώς και άλλες ομάδες μπορούν να εμφανίσουν παρόμοια σχήματα. Η ερμηνεία τους βασίζεται στον συνδυασμό των σχετικών θέσεων των αστεριών, της Σελήνης και της Αφροδίτης, καθώς και στον τρόπο με τον οποίο όλα αυτά τα στοιχεία εντάσσονται στο οπτικό πεδίο του πίνακα.
Ο Βαν Γκογκ μπορεί να συνέχισε να ζωγραφίζει τον Ιούλιο
Η νέα εκτίμηση αναζωπυρώνει τη συζήτηση για το πότε ολοκληρώθηκε η «Έναστρη Νύχτα». Σε επιστολή της 18ης Ιουνίου, ο Βαν Γκογκ είχε αναφερθεί σε μια νέα μελέτη έναστρου ουρανού, χωρίς αυτό να αποδεικνύει ότι ο συγκεκριμένος πίνακας είχε ήδη ολοκληρωθεί.
Οι ερευνητές εξετάζουν επίσης το ενδεχόμενο ένα επεισόδιο ασθένειας του ζωγράφου, το οποίο συνήθως τοποθετείται στα μέσα Ιουλίου, να ξεκίνησε αργότερα από ό,τι θεωρείται μέχρι σήμερα. Αυτό θα άφηνε ανοιχτή την πιθανότητα να παρατήρησε τον ουρανό γύρω στις 22 Ιουλίου.
Οι επιστολές του Βαν Γκογκ και τα ιστορικά μετεωρολογικά αρχεία προσφέρουν στοιχεία που ενισχύουν αυτή την εκδοχή. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ιατρικές σημειώσεις της εποχής που να προσδιορίζουν με ακρίβεια την έναρξη της ασθένειάς του.
Ο Κιμ υπογραμμίζει ότι τα ευρήματα δεν αποδεικνύουν πως ο πίνακας ολοκληρώθηκε σε μία συγκεκριμένη ημερομηνία. «Αυτό που δείχνει η μελέτη μας είναι ότι ο ουρανός στον πίνακα αντιστοιχεί, τόσο ως προς την παρατήρηση όσο και ως προς το σχήμα, στον πραγματικό ουρανό πριν από την αυγή γύρω στις 22 Ιουλίου. Αυτό από μόνο του δεν προσδιορίζει την ολοκλήρωση του πίνακα σε μία συγκεκριμένη ημέρα», εξήγησε.
«Πιστεύω ότι ο Βίνσεντ συνδύασε σε έναν και μόνο καμβά τους ουρανούς που παρατήρησε σε διαφορετικές ημέρες, πριν και μετά τις 22 Ιουλίου», πρόσθεσε.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η συγκεκριμένη μέθοδος θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και για την εξέταση άλλων ιστορικών έργων που απεικονίζουν τον νυχτερινό ουρανό, προσφέροντας νέα στοιχεία για τις παρατηρήσεις και τις καλλιτεχνικές επιλογές των δημιουργών τους.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports.
Με πληροφορίες από το Sciencealert / Moma.org
