Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία της τεχνολογίας που μοιάζουν ασήμαντες όταν συμβαίνουν, αλλά εκ των υστέρων αποδεικνύονται καθοριστικές. Μία από αυτές βρίσκεται στα χρόνια που ο Στιβ Τζομπς είχε απομακρυνθεί από την Apple και προσπαθούσε να αποδείξει ότι μπορούσε να ξαναχτίσει την καριέρα του από το μηδέν. Η NeXT, η εταιρεία που δημιούργησε το 1985, δεν κατάφερε ποτέ να γίνει ο εμπορικός κολοσσός που οραματιζόταν ο ιδρυτής της. Ωστόσο, μια εξαιρετικά ασυνήθιστη σχέση με τις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών φαίνεται πως της έδωσε τον χρόνο και τα χρήματα για να επιβιώσει. Και τελικά, η τεχνολογία που ανέπτυξε η NeXT επέστρεψε στην Apple μαζί με τον ίδιο τον Τζομπς.
Η ιστορία, όπως αναδεικνύεται από τη Wall Street Journal και τη σχετική έρευνα της δημοσιογράφου Sharon Weinberger για το βιβλίο «Valley of Death: How Big Tech Is Fueling the Future of War», ξεκινά το 1986, έναν χρόνο μετά την αποχώρηση του Τζομπς από την Apple. Ο Ψυχρός Πόλεμος βρισκόταν ακόμη στο αποκορύφωμά του και οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών αναζητούσαν ολοένα και περισσότερο τεχνολογίες από τη Silicon Valley που θα μπορούσαν να ενισχύσουν τις δυνατότητές τους.
Ο Τζομπς είχε δημιουργήσει τη NeXT με μια εξαιρετικά φιλόδοξη ιδέα: να κατασκευάσει πανίσχυρους σταθμούς εργασίας για πανεπιστήμια, ερευνητές και επιστήμονες. Το πρόβλημα ήταν ότι η τεχνολογική αρτιότητα είχε τεράστιο κόστος. Οι υπολογιστές ήταν ακριβοί, η αγορά των πανεπιστημίων δεν ανταποκρινόταν στις προσδοκίες και η τελειομανία του Τζομπς έκανε την παραγωγή ακόμη δυσκολότερη. Το αποτέλεσμα ήταν μια εταιρεία που διέθετε εντυπωσιακή τεχνολογία αλλά αντιμετώπιζε σοβαρό πρόβλημα ρευστότητας.
Τότε εμφανίστηκαν στη NeXT δύο άνδρες που εργάζονταν για το λεγόμενο «Program B», μια απόρρητη δραστηριότητα που συνδεόταν με τα προγράμματα δορυφορικής αναγνώρισης των αμερικανικών υπηρεσιών. Ο Τζο Ρομέλο και ο Τζεφ Χάρις είχαν καταλάβει ότι οι σταθμοί εργασίας της NeXT μπορούσαν να εξυπηρετήσουν ανάγκες που βρίσκονταν πολύ μακριά από τα πανεπιστήμια και τα εργαστήρια στα οποία τους προόριζε δημοσίως ο Τζομπς.
Η πρώτη τους επίσκεψη στα γραφεία της NeXT είχε κάτι από σκηνή κατασκοπευτικής ταινίας. Οι επισκέπτες δεν έδιναν πολλές πληροφορίες, δεν αποκάλυπταν για ποιον εργάζονταν και, σύμφωνα με μαρτυρίες ανθρώπων της εποχής, δεν είχαν καν επαγγελματικές κάρτες. Εμφανίζονταν, παρακολουθούσαν τις παρουσιάσεις των προϊόντων και αποχωρούσαν χωρίς να εξηγούν πολλά.
Όταν ο Ρομέλο κατάφερε τελικά να συναντήσει τον Τζομπς στη Νέα Υόρκη, απέφυγε να του αποκαλύψει τι ακριβώς σχεδίαζαν οι υπηρεσίες πληροφοριών. Ο ίδιος ο Τζομπς, άλλωστε, δεν ήθελε να ακούσει απόρρητες λεπτομέρειες. Η απάντησή του, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ρομέλο, ήταν χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίο αντιμετώπιζε τέτοιες καταστάσεις: δεν ήθελε να γνωρίζει τίποτα που αργότερα θα έπρεπε να προσποιηθεί ότι δεν γνώριζε.
Ο Ρομέλο πέρασε λοιπόν κατευθείαν στο πρακτικό μέρος. Ήθελε να αγοράσει σταθμούς εργασίας NeXT για έναν πελάτη που δεν μπορούσε να κατονομάσει. Όταν ρώτησε τον Τζομπς πόσους υπολογιστές μπορούσε να κατασκευάζει η εταιρεία μέσα σε έναν χρόνο, η απάντηση ήταν ότι επρόκειτο για εμπιστευτική πληροφορία. Τότε ήρθε η πρόταση που μπορούσε να αλλάξει την τύχη της NeXT: 20.000 υπολογιστές.
Η παραγγελία δεν αφορούσε απλώς έναν τεράστιο αριθμό μηχανημάτων. Οι υπολογιστές θα έπρεπε να προσαρμοστούν με ταχύτερους επεξεργαστές και ειδικό εξοπλισμό γραφικών. Οι τροποποιήσεις, όμως, δεν θα πραγματοποιούνταν από τη NeXT. Θα γίνονταν αργότερα μέσω συνεργατών των υπηρεσιών πληροφοριών, έτσι ώστε η εταιρεία του Τζομπς να μην γνωρίζει τον πραγματικό προορισμό και τη χρήση των μηχανημάτων.
Και εδώ βρίσκεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες της υπόθεσης. Η CIA δεν εμφανιζόταν ως ο επίσημος αγοραστής. Δημοσίως, η NeXT παρουσίαζε τη συνεργασία ως ομοσπονδιακό συμβόλαιο που συνδεόταν με την ESL, ενώ μέσα στην ίδια την αμερικανική κυβέρνηση η NSA εμφανιζόταν ως ο αγοραστής. Η πραγματική σύνδεση με τις υπηρεσίες πληροφοριών παρέμενε προστατευμένη από πολλαπλά επίπεδα μυστικότητας.
Για τη NeXT, η συμφωνία ήρθε σε μια κρίσιμη στιγμή. Η εταιρεία είχε επενδύσει τεράστια ποσά στην ανάπτυξη των προϊόντων της, όμως η εμπορική ανταπόκριση παρέμενε περιορισμένη. Ο περίφημος NeXT Cube ήταν τεχνολογικά εντυπωσιακός αλλά πανάκριβος, με αποτέλεσμα να μην καταφέρει να κατακτήσει τη μαζική αγορά. Το Computer History Museum επισημαίνει ότι η εταιρεία τελικά αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την κατασκευή hardware και να στραφεί περισσότερο στο λογισμικό.
Στο μεταξύ, οι υπολογιστές που έφευγαν από τη NeXT ακολουθούσαν μια διαδρομή που δεν θύμιζε σε τίποτα τη συνηθισμένη εφοδιαστική αλυσίδα μιας εταιρείας ηλεκτρονικών. Σύμφωνα με τη δημοσιογραφική έρευνα, μεταφέρονταν με φορτηγά χωρίς διακριτικά σε εγκαταστάσεις όπου γίνονταν οι ειδικές τροποποιήσεις και στη συνέχεια κατευθύνονταν προς τη στρατιωτική βάση Moffett Field στην Καλιφόρνια. Από εκεί μεταφέρονταν με μεγάλα στρατιωτικά αεροσκάφη προς διαβαθμισμένους προορισμούς.
Οι τελικοί χρήστες ήταν αναλυτές του National Reconnaissance Office, του αμερικανικού οργανισμού που αξιοποιεί διαστημικά και δορυφορικά συστήματα αναγνώρισης. Το NRO δημιουργήθηκε για να παρέχει κρίσιμες δυνατότητες συλλογής πληροφοριών στις ΗΠΑ και εξακολουθεί να λειτουργεί σε στενή συνεργασία με το υπουργείο Άμυνας και την κοινότητα πληροφοριών.
Οι NeXT σταθμοί μπορούσαν να επεξεργάζονται εικόνες υψηλής ανάλυσης και να βοηθούν τους αναλυτές να εντοπίζουν αλλαγές σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις, μετακινήσεις δυνάμεων ή νέες κατασκευές. Ακόμη πιο σημαντικό ήταν ότι επέτρεπαν την ταχύτερη ανταλλαγή των δεδομένων και την παρουσίασή τους σε ανθρώπους που βρίσκονταν μακριά από τα κεντρικά γραφεία των υπηρεσιών. Η τεχνολογία έφερνε έτσι την ανάλυση των πληροφοριών πιο κοντά στο πεδίο.
Υπήρχε όμως και μια απρόβλεπτη συνέπεια. Η τεχνολογία της NeXT βοήθησε να αμφισβητηθεί το παραδοσιακό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο οι πληροφορίες συγκεντρώνονταν και αναλύονταν κεντρικά πριν φτάσουν στους τελικούς αποδέκτες. Η δυνατότητα διαμοιρασμού δεδομένων και εικόνων σε πραγματικό χρόνο άλλαζε σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο οι υπηρεσίες μπορούσαν να χρησιμοποιούν τις πληροφορίες.
Ο Τζομπς, ωστόσο, δεν είχε σκοπό να μείνει για πάντα στη σκιά της εθνικής ασφάλειας. Στα μέσα της δεκαετίας του 1990 είχε ήδη αρχίσει να κοιτάζει προς μια διαφορετική κατεύθυνση. Σε συνάντηση με τον Χάρις, του είχε πει ότι θα επαναπροσδιορίσει τη μουσική βιομηχανία. Λίγα χρόνια αργότερα, η φράση αυτή θα αποκτούσε νόημα με την κυκλοφορία του iPod και την ανάπτυξη του iTunes.
Η πραγματική ανατροπή ήρθε το 1996. Η Apple, η εταιρεία από την οποία ο Τζομπς είχε αποχωρήσει έντεκα χρόνια νωρίτερα, βρισκόταν πλέον σε σοβαρή κρίση και αναζητούσε νέο λειτουργικό σύστημα. Η λύση ήταν η NeXT. Η Apple συμφώνησε να την εξαγοράσει έναντι περίπου 429 εκατ. δολαρίων σε μετρητά και μετοχές, αποκτώντας παράλληλα το λειτουργικό σύστημα που είχε δημιουργήσει ο Τζομπς.
Το σημαντικότερο στοιχείο της συμφωνίας δεν ήταν τελικά το hardware της NeXT αλλά το λογισμικό της. Το NeXTSTEP, το λειτουργικό περιβάλλον που είχε αναπτυχθεί στη δεκαετία του 1980, αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία χτίστηκε αργότερα το Mac OS X. Και από εκεί ξεκινά μια τεχνολογική αλυσίδα που φτάνει μέχρι τα σημερινά λειτουργικά συστήματα της Apple και το οικοσύστημα του iPhone. Το Computer History Museum σημειώνει ότι το OS X και τα εργαλεία ανάπτυξής του είχαν τις ρίζες τους στο NeXTSTEP, ενώ η σύγχρονη πλατφόρμα εφαρμογών της Apple κληρονόμησε βασικές αρχές από εκείνη την τεχνολογία.
Υπάρχει μάλιστα ένα ακόμη ειρωνικό στοιχείο στην ιστορία. Η NeXT δεν ήταν εμπορική επιτυχία με την κλασική έννοια. Το hardware της απέτυχε να βρει μαζικό κοινό και η εταιρεία αναγκάστηκε να αλλάξει πορεία. Παρ’ όλα αυτά, η τεχνολογία που ανέπτυξε αποδείχθηκε τόσο σημαντική ώστε να αποτελέσει τη βάση για την επόμενη μεγάλη εποχή της Apple.
Γι’ αυτό και η σχέση της NeXT με τις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν σημαίνει ότι η CIA «δημιούργησε» το iPhone ή ότι χρηματοδότησε απευθείας την Apple. Η πραγματική ιστορία είναι πιο σύνθετη και ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρουσα: σε μια περίοδο που η εταιρεία του Τζομπς δυσκολευόταν να επιβιώσει, οι υπηρεσίες πληροφοριών έγιναν ένας από τους πελάτες που της έδωσαν σημαντική επιχειρηματική ανάσα.
Και αυτή η ανάσα μπορεί να ήταν καθοριστική. Η NeXT επέζησε αρκετά ώστε ο Τζομπς να εξελιχθεί επιχειρηματικά, να επιστρέψει στην Apple και να φέρει μαζί του το λογισμικό που είχε δημιουργήσει κατά τα χρόνια της «εξορίας» του. Η αποτυχημένη, για πολλούς, παρένθεση της NeXT αποδείχθηκε τελικά το εργαστήριο μέσα στο οποίο γεννήθηκε ένα μεγάλο μέρος της τεχνολογικής υποδομής της μελλοντικής Apple.
Με άλλα λόγια, η διαδρομή από έναν απόρρητο υπολογιστή που ανέλυε δορυφορικές εικόνες για τις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών μέχρι το iPhone δεν είναι ευθεία γραμμή. Είναι όμως μια αλυσίδα γεγονότων στην οποία η NeXT, η CIA, το NRO, το NeXTSTEP και τελικά η Apple συνδέονται με έναν τρόπο που ελάχιστοι θα μπορούσαν να είχαν προβλέψει εκείνη τη δεκαετία. Και ίσως αυτό να είναι το πιο παράξενο κεφάλαιο στην ιστορία της επιστροφής του Στιβ Τζομπς στην Apple.
