Υπάρχουν ιστορικά γεγονότα που ξεπερνούν την εποχή τους και μετατρέπονται σε φράσεις και σύμβολα. Ένα από αυτά είναι η «Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου».
Όταν σήμερα χρησιμοποιούμε αυτή την έκφραση, δεν εννοούμε απλώς μια δύσκολη ή επεισοδιακή νύχτα. Εννοούμε μαζική σφαγή, ανελέητη εκκαθάριση, αιφνιδιαστική εξόντωση ανθρώπων.
Η φράση γεννήθηκε από όσα συνέβησαν στο Παρίσι τη νύχτα της 23ης προς την 24η Αυγούστου 1572, ημέρα κατά την οποία η Καθολική Εκκλησία τιμά τον Απόστολο Βαρθολομαίο. Η ημερομηνία έδωσε τελικά το όνομά της στη σφαγή.
Καθολικοί εναντίον Προτεσταντών
Η Γαλλία του 16ου αιώνα ήταν βαθιά διχασμένη από τη θρησκευτική σύγκρουση που είχε προκαλέσει η Μεταρρύθμιση.
Απέναντι στην καθολική πλειοψηφία είχε αναπτυχθεί μια ισχυρή προτεσταντική κοινότητα, οι Ουγενότοι, κυρίως οπαδοί του Καλβινισμού. Ανάμεσά τους βρίσκονταν όχι μόνο απλοί πολίτες αλλά και σημαντικές οικογένειες της γαλλικής αριστοκρατίας.
Από το 1562 η χώρα είχε βυθιστεί στους περίφημους Γαλλικούς Θρησκευτικούς Πολέμους, μια σειρά οκτώ συγκρούσεων που θα διαρκούσαν, με διαλείμματα, έως το 1598. (Musée protestant)
Το 1570, με την Ειρήνη του Σεν Ζερμέν, έγινε προσπάθεια να σταματήσει η αιματοχυσία. Οι Προτεστάντες απέκτησαν ορισμένες θρησκευτικές ελευθερίες και τέσσερα οχυρά ασφαλείας. Όμως οι φανατικοί Καθολικοί θεωρούσαν τις παραχωρήσεις υπερβολικές. (Musée protestant)
Ένας γάμος που υποτίθεται ότι θα έφερνε την ειρήνη
Στο κέντρο των εξελίξεων βρισκόταν η πανίσχυρη βασιλομήτωρ Αικατερίνη των Μεδίκων, μητέρα του νεαρού βασιλιά Καρόλου Θ΄.
Στο πλαίσιο της προσπάθειας συμφιλίωσης προωθήθηκε ένας γάμος με τεράστιο πολιτικό συμβολισμό: ο Προτεστάντης Ερρίκος της Ναβάρας, ο μελλοντικός βασιλιάς Ερρίκος Δ΄ της Γαλλίας, θα παντρευόταν τη Μαργαρίτα των Βαλουά, αδελφή του βασιλιά.
Ο γάμος έγινε στις 18 Αυγούστου 1572.
Για τους εορτασμούς έφθασαν στο Παρίσι πολλοί από τους σημαντικότερους Ουγενότους ευγενείς της Γαλλίας. Χωρίς να το γνωρίζουν, η συγκέντρωσή τους στην πρωτεύουσα θα τους έκανε εξαιρετικά ευάλωτους λίγες ημέρες αργότερα. (Musée protestant)
Η απόπειρα δολοφονίας του Κολινί
Κεντρικό πρόσωπο των Προτεσταντών ήταν ο ναύαρχος Γκασπάρ ντε Κολινί, ο οποίος είχε αποκτήσει σημαντική επιρροή στον βασιλιά.
Ο Κολινί πίεζε για γαλλική επέμβαση στις Κάτω Χώρες εναντίον της καθολικής Ισπανίας του Φιλίππου Β΄. Πίστευε μάλιστα ότι ένας κοινός πόλεμος κατά της Ισπανίας θα μπορούσε να ενώσει Καθολικούς και Προτεστάντες Γάλλους.
Στις 22 Αυγούστου έγινε απόπειρα δολοφονίας του. Μια σφαίρα τον τραυμάτισε, αλλά δεν τον σκότωσε.
Οι Ουγενότοι εξοργίστηκαν και απαίτησαν έρευνα. Οι υποψίες στράφηκαν προς την πανίσχυρη καθολική οικογένεια των Γκιζ. Η ατμόσφαιρα στο Παρίσι έγινε εκρηκτική. (Musée protestant)
Η μοιραία νύχτα
Τη νύχτα της 23ης προς την 24η Αυγούστου, στο βασιλικό συμβούλιο ελήφθη η απόφαση να εξοντωθούν ο Κολινί και οι σημαντικότεροι ηγέτες των Ουγενότων.
Και τότε άρχισε η κόλαση.
Η καμπάνα της εκκλησίας Saint-Germain-l’Auxerrois, κοντά στο Λούβρο, σήμανε συναγερμό.
Ο Κολινί δολοφονήθηκε μέσα στο σπίτι του και το σώμα του πετάχτηκε από το παράθυρο. Προτεστάντες ευγενείς που βρίσκονταν στο Λούβρο ή σε σπίτια της πόλης δολοφονήθηκαν.
Αυτό που είχε αρχίσει ως στοχευμένη εξόντωση της ηγεσίας των Ουγενότων μετατράπηκε πολύ γρήγορα σε γενικευμένο πογκρόμ. (Musée protestant)
Το Παρίσι μετατρέπεται σε σφαγείο
Οι δολοφονίες ξέφυγαν από κάθε έλεγχο.
Ένοπλοι Καθολικοί και πολιτοφύλακες άρχισαν να εισβάλλουν σε σπίτια Προτεσταντών. Οι δράστες χρησιμοποιούσαν λευκούς σταυρούς στα ρούχα και στα καπέλα τους για να αναγνωρίζονται μεταξύ τους.
Άνδρες, γυναίκες και παιδιά βρέθηκαν στο στόχαστρο.
Οι φόνοι συνεχίστηκαν επί ημέρες. Πτώματα ρίχνονταν στον Σηκουάνα, ενώ η βία συνοδευόταν και από λεηλασίες.
Μόνο στο Παρίσι οι νεκροί υπολογίζονται συνήθως σε περίπου 3.000 έως 4.000. Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας αναφέρεται σε περισσότερους από 3.000 Προτεστάντες στην πρωτεύουσα, ενώ το Musée Protestant χρησιμοποιεί ως γενικά αποδεκτή εκτίμηση περίπου 4.000. (BnF Catalogue)
Η σφαγή εξαπλώνεται σε ολόκληρη τη Γαλλία
Το έγκλημα δεν σταμάτησε στο Παρίσι.
Η είδηση εξαπλώθηκε στις επαρχίες και ακολούθησαν σφαγές Ουγενότων σε πόλεις όπως η Ορλεάνη, η Μο, η Λυών και πολλές ακόμη.
Οι διώξεις συνεχίστηκαν για εβδομάδες και σε ορισμένες περιοχές για μήνες. Οι ιστορικές εκτιμήσεις για τον συνολικό αριθμό των θυμάτων παρουσιάζουν μεγάλες αποκλίσεις. Σύγχρονες ιστορικές πηγές αναφέρουν περίπου 10.000 έως 20.000 νεκρούς στις επαρχίες, ενώ άλλες συνολικές εκτιμήσεις κινούνται περίπου μεταξύ 7.000 και 21.000. (Musée protestant)
Γι’ αυτό ο αριθμός των 70.000 θυμάτων, που συναντάται σε παλαιότερες αφηγήσεις και αναφέρεται και σε επετειακές καταγραφές, δεν θεωρείται σήμερα η επικρατέστερη ιστορική εκτίμηση.
Η πραγματική διάσταση της σφαγής παραμένει τρομακτική ακόμη και χωρίς την υπερβολή των αριθμών.
Ο ρόλος της Αικατερίνης των Μεδίκων
Για αιώνες η Αικατερίνη των Μεδίκων παρουσιάστηκε ως η μεγάλη αρχιτέκτονας της σφαγής.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Οι ιστορικοί συνεχίζουν να συζητούν ποιος ακριβώς σχεδίασε κάθε στάδιο των γεγονότων και πόσο προμελετημένη ήταν η γενικευμένη σφαγή. Εκείνο που θεωρείται σαφές είναι ότι το βασιλικό συμβούλιο ενέκρινε την εξόντωση της ηγεσίας των Ουγενότων και ότι ο Κάρολος Θ΄ ανέλαβε δημοσίως την ευθύνη για την εκτέλεση των προτεσταντών αρχηγών στις 26 Αυγούστου, υποστηρίζοντας ότι υπήρχε συνωμοσία εναντίον του θρόνου. (Musée protestant)
Η περιορισμένη πολιτική επιχείρηση εξόντωσης μετατράπηκε όμως σε ανεξέλεγκτη θρησκευτική σφαγή.
Η αντίδραση της Ευρώπης
Οι αντιδράσεις υπήρξαν εντυπωσιακά διαφορετικές.
Ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄ υποδέχθηκε την είδηση με ικανοποίηση, πραγματοποιήθηκαν ευχαριστήριες τελετές και κόπηκε αναμνηστικό μετάλλιο. Ο Φίλιππος Β΄ της Ισπανίας επίσης αντιμετώπισε θετικά τα γεγονότα.
Αντίθετα, σε προτεσταντικές χώρες όπως η Αγγλία και σε περιοχές της Ελβετίας και των Κάτω Χωρών επικράτησε αποτροπιασμός. Ακόμη και ο καθολικός αυτοκράτορας Μαξιμιλιανός Β΄ καταδίκασε τη δολοφονία του Κολινί. (Musée protestant)
Χιλιάδες Ουγενότοι εγκατέλειψαν τη Γαλλία, κατευθυνόμενοι προς την Ελβετία, τη Γερμανία, τις Κάτω Χώρες και την Αγγλία.
Ο άνθρωπος που επέζησε και έγινε βασιλιάς
Μία από τις μεγαλύτερες ειρωνείες της Ιστορίας αφορά τον Ερρίκο της Ναβάρας.
Βρισκόταν στο Παρίσι, ήταν Προτεστάντης και γλίτωσε τη σφαγή λόγω της βασιλικής του καταγωγής, αφού αναγκάστηκε να αποκηρύξει προσωρινά τον Προτεσταντισμό. (Musée protestant)
Χρόνια αργότερα θα γινόταν Ερρίκος Δ΄ της Γαλλίας.
Το 1598 εξέδωσε το περίφημο Διάταγμα της Νάντης, με το οποίο παραχώρησε σημαντικά δικαιώματα και θρησκευτική προστασία στους Ουγενότους, επιχειρώντας να κλείσει έναν κύκλο δεκαετιών θρησκευτικού εμφυλίου.
Πώς έμεινε η φράση «Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου»
Η απάντηση λοιπόν είναι κυριολεκτική.
Η μεγάλη σφαγή άρχισε τη νύχτα που οδηγούσε στην 24η Αυγούστου, εορτή του Αγίου Βαρθολομαίου. Γι’ αυτό οι Γάλλοι την ονόμασαν Massacre de la Saint-Barthélemy και Nuit de la Saint-Barthélemy.
Με τους αιώνες η ονομασία αποσυνδέθηκε από το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός και πέρασε στη διεθνή πολιτική και δημοσιογραφική γλώσσα ως μεταφορά.
«Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου» σημαίνει πλέον μια ξαφνική, μαζική και αμείλικτη εκκαθάριση αντιπάλων.
Πίσω όμως από τη φράση που χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα βρίσκεται μια πραγματική νύχτα. Μια νύχτα του Αυγούστου του 1572, όταν ένας βασιλικός γάμος που υποτίθεται ότι θα συμφιλίωνε δύο κόσμους κατέληξε να γίνει η αφετηρία μιας από τις πιο διαβόητες σφαγές της ευρωπαϊκής Ιστορίας.
