Η πρώτη κανονιά στο Κρεσί πιθανότατα δεν γκρέμισε τείχη ούτε προκάλεσε πολλές απώλειες. Ο κρότος της, όμως, προανήγγειλε μια επανάσταση που θα άλλαζε τις πολιορκίες, τις μάχες στη στεριά, τα πολεμικά πλοία και, αιώνες αργότερα, τα άρματα μάχης.
Η Μάχη του Κρεσί και η ιστορική διευκρίνιση
Στις 26 Αυγούστου 1346, στο Κρεσί της βόρειας Γαλλίας, ο στρατός του Άγγλου βασιλιά Εδουάρδου Γ΄ αντιμετώπισε τις πολυαριθμότερες δυνάμεις του Γάλλου βασιλιά Φιλίππου ΣΤ΄, σε μία από τις σημαντικότερες συγκρούσεις του Εκατονταετούς Πολέμου.
Η αγγλική νίκη οφειλόταν κυρίως στην πειθαρχία, στην αμυντική θέση που είχε επιλεγεί και στους τοξότες με τα περίφημα μακριά τόξα. Τα μικρά πυροβόλα που φαίνεται ότι διέθεταν οι Άγγλοι δεν ήταν το αποφασιστικό όπλο. Ο εκκωφαντικός θόρυβος και ο καπνός τους, όμως, προκάλεσαν φόβο και σύγχυση στους Γενουάτες βαλλιστροφόρους και στους Γάλλους ιππότες.
Ο χαρακτηρισμός του Κρεσί ως της «πρώτης χρήσης κανονιού σε μάχη» χρειάζεται μια υποσημείωση. Η πυρίτιδα είχε ανακαλυφθεί στην Κίνα αιώνες νωρίτερα, ενώ πυροβόλα καταγράφονται στη Φλωρεντία ήδη από το 1326. Το Εθνικό Μουσείο του Γιβραλτάρ αναφέρει χρήση κανονιών στην πολιορκία της Αλχεθίρας το 1343-1344. Επομένως, το Κρεσί δεν ήταν κατ’ ανάγκην η πρώτη κανονιά στην παγκόσμια ή ακόμη και στην ευρωπαϊκή Ιστορία, αλλά μία από τις πρώτες και ασφαλώς η πιο συμβολική εμφάνιση πυροβόλων σε ανοικτό ευρωπαϊκό πεδίο μάχης. Τα βρετανικά Royal Armouries μιλούν προσεκτικά για ενδείξεις χρήσης μικρών κανονιών, πιθανότατα με κυρίως ψυχολογικό αποτέλεσμα.
Από τι ήταν φτιαγμένο το πρώτο αγγλικό κανόνι
Κανένα πυροβόλο που να μπορεί να ταυτιστεί με βεβαιότητα ως «το κανόνι του Κρεσί» δεν έχει διασωθεί. Με βάση, όμως, τα όπλα και τις περιγραφές της εποχής, επρόκειτο πιθανότατα για ένα μικρό, βαρύ και ιδιαίτερα πρωτόγονο πυροβόλο, αρκετά διαφορετικό από την εικόνα του κλασικού κανονιού των νεότερων χρόνων.
Ο σωλήνας μπορούσε να κατασκευάζεται από μακριές λωρίδες σφυρήλατου σιδήρου, τοποθετημένες η μία δίπλα στην άλλη και δεμένες εξωτερικά με πυρακτωμένα σιδερένια στεφάνια. Η τεχνική θύμιζε την κατασκευή ξύλινου βαρελιού και γι’ αυτό και διατηρήθηκε διεθνώς η λέξη «barrel» για την κάννη. Άλλα πρώιμα πυροβόλα κατασκευάζονταν από χυτό μπρούντζο.
Το όπλο στηριζόταν σε ξύλινη βάση ή μικρό τροχήλατο φορείο. Από το στόμιό του τοποθετούσαν μαύρη πυρίτιδα, υλικό στεγανοποίησης και στη συνέχεια μία πέτρινη ή μεταλλική μπάλα, ενίοτε ακόμη και ένα μεγάλο βλήμα που έμοιαζε με βέλος. Η ανάφλεξη γινόταν από μια μικρή οπή στο πίσω μέρος με αναμμένο φυτίλι.
Η διαδικασία ήταν αργή, η στόχευση υποτυπώδης και ο κίνδυνος έκρηξης της ίδιας της κάννης μεγάλος. Όπως εξηγεί το Εθνικό Μουσείο του Γιβραλτάρ, η βασική αυτή κατασκευή με σιδερένιες ράβδους και στεφάνια χρησιμοποιήθηκε στα πρώτα ευρωπαϊκά κανόνια.
Το όπλο που γκρέμισε τα μεσαιωνικά τείχη
Μέσα σε λίγες δεκαετίες, τα μικρά πυροβόλα εξελίχθηκαν στις τεράστιες βομβάρδες των πολιορκιών. Ήδη το 1377 χρησιμοποιούνταν κανόνια που εκτόξευαν πέτρινες μπάλες βάρους περίπου 90 κιλών. Η περίφημη «Mons Meg», που κατασκευάστηκε το 1449, είχε μήκος τέσσερα μέτρα, ζύγιζε περίπου έξι τόνους και μπορούσε να εκτοξεύσει πέτρινο βλήμα 130 κιλών.
Τα κάστρα και τα ψηλά μεσαιωνικά τείχη, τα οποία άντεχαν απέναντι σε τόξα, καταπέλτες και πολιορκητικούς κριούς, άρχισαν να υποχωρούν μπροστά στον επαναλαμβανόμενο κανονιοβολισμό. Τα κανόνια άλλαξαν ακόμη και την αρχιτεκτονική των οχυρώσεων: τα τείχη έγιναν χαμηλότερα, παχύτερα και απέκτησαν κεκλιμένες επιφάνειες και προμαχώνες.
Από το πυροβολικό στα τανκς
Από τον 16ο έως τον 18ο αιώνα τα κανόνια έγιναν ελαφρύτερα, ασφαλέστερα και περισσότερο ευκίνητα. Τοποθετήθηκαν σε τροχήλατους κιλλίβαντες και απέκτησαν οργανωμένα πληρώματα. Τον 19ο αιώνα ήρθαν οι χαλύβδινες κάννες, η ραβδωτή εσωτερική επιφάνεια, η οπισθοφόρτωση και τα εκρηκτικά βλήματα.
Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο το πυροβολικό έγινε ο μεγαλύτερος φονιάς των χαρακωμάτων. Υπολογίζεται ότι περίπου το 60% των απωλειών στα πεδία των μαχών προκλήθηκε από βλήματα πυροβολικού, σύμφωνα με το National WWI Museum.
Την ίδια περίοδο εμφανίστηκαν τα πρώτα τανκς. Το κανόνι απέκτησε πλέον θωράκιση, κινητήρα και ερπύστριες, ώστε να ακολουθεί τις χερσαίες δυνάμεις και να πλήττει στόχους με ευθεία βολή. Σήμερα τα κύρια άρματα μάχης χρησιμοποιούν συνήθως λειόκαννα πυροβόλα των 120 χιλιοστών, με ηλεκτρονικά συστήματα ελέγχου πυρός, θερμικές κάμερες και αποστασιόμετρα λέιζερ.
Παράλληλα, τα αυτοκινούμενα πυροβόλα και οι οβιδοβόλοι των 155 χιλιοστών βάλλουν με καμπύλη τροχιά εναντίον στόχων που μπορεί να βρίσκονται δεκάδες χιλιόμετρα μακριά και να μην είναι ορατοί από το πλήρωμα.
Τα κανόνια που μετέτρεψαν τα πλοία σε πλωτά φρούρια
Στη θάλασσα η επίδραση ήταν ακόμη μεγαλύτερη. Τα πολεμικά πλοία έπαψαν σταδιακά να βασίζονται αποκλειστικά στον εμβολισμό και στη μάχη σώμα με σώμα. Με την καθιέρωση των θυρίδων πυροβόλων, τα βαριά κανόνια τοποθετήθηκαν σε σειρές κατά μήκος των πλευρών του πλοίου.
Έτσι γεννήθηκε η «ομοβροντία»: όλα τα κανόνια της μιας πλευράς πυροβολούσαν σχεδόν ταυτόχρονα. Στην εποχή του Ερρίκου Η΄, τα μεγάλα αγγλικά πολεμικά πλοία μετέφεραν περίπου 20 βαριά και έως 60 ελαφρύτερα πυροβόλα, σύμφωνα με το Royal Museums Greenwich.
Αργότερα εμφανίστηκαν τα πλοία γραμμής, τα θωρηκτά με περιστρεφόμενους πύργους και, τον 20ό αιώνα, τα γιγαντιαία πυροβόλα των 356 και 406 χιλιοστών. Τα αεροπλάνα και οι κατευθυνόμενοι πύραυλοι περιόρισαν την κυριαρχία τους, χωρίς όμως να τα εξαφανίσουν. Τα σύγχρονα ναυτικά πυροβόλα εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται εναντίον πλοίων, παράκτιων στόχων, αεροσκαφών, drones και ταχύπλοων σκαφών.
Τι εμβέλεια έχουν σήμερα
Δεν υπάρχει μία ενιαία «εμβέλεια κανονιού». Εξαρτάται από το διαμέτρημα, το μήκος της κάννης, τη γωνία βολής, την πυρίτιδα και κυρίως το είδος του βλήματος. Διαφορετική είναι επίσης η μέγιστη από την πραγματικά αποτελεσματική εμβέλεια.
Ένα σύγχρονο άρμα M1A2 Abrams μπορεί να προσβάλει στόχο με το κύριο πυροβόλο των 120 χιλιοστών σε απόσταση έως περίπου τεσσάρων χιλιομέτρων, σύμφωνα με τον αμερικανικό στρατό.
Το αυτοκινούμενο πυροβόλο M109A7 Paladin των 155 χιλιοστών φθάνει περίπου τα 30 χιλιόμετρα με συμβατικά πυρομαχικά, ενώ ένα κατευθυνόμενο βλήμα Excalibur μπορεί να φθάσει τα 40 χιλιόμετρα.
Στη θάλασσα, το αμερικανικό Mk 45 των 127 χιλιοστών έχει εμβέλεια περίπου 13 ναυτικών μιλίων, δηλαδή 24 χιλιομέτρων, με συμβατικά βλήματα. Με ειδικά πυρομαχικά η εμβέλειά του ξεπερνά τα 20 ναυτικά μίλια ή τα 36 χιλιόμετρα, σύμφωνα με το αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό και την BAE Systems.
Και πώς «έσκασε κανόνι» στα… χρέη
Από τα πεδία των μαχών το κανόνι πέρασε τελικά και στο οικονομικό λεξιλόγιο. Όταν κάποιος οφειλέτης ή μια επιχείρηση αδυνατεί να πληρώσει και αφήνει πίσω χρέη, λέμε ότι «βάρεσε», «έριξε» ή «έσκασε κανόνι».
Σύμφωνα με τη δημοφιλέστερη εκδοχή, η έκφραση προέρχεται από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Όταν ένας έμπορος πτώχευε, η είδηση ανακοινωνόταν με μια κανονιά, ώστε να το πληροφορηθούν γρήγορα οι πιστωτές του. Υπάρχει και η άποψη ότι πρόκειται απλώς για μεταφορά: η είδηση της πτώχευσης προκαλούσε στους δανειστές την ίδια ταραχή με μια ξαφνική έκρηξη.
Σε κάθε περίπτωση, από το Κρεσί μέχρι τα απλήρωτα γραμμάτια, το κανόνι διατήρησε μία σταθερή ιδιότητα: όταν σκάει, τον δυνατότερο κρότο τον ακούν συνήθως εκείνοι που καλούνται να πληρώσουν τα… σπασμένα.
ΥΓ.:Η εικόνα απεικονίζει την ίδια τη Μάχη του Κρεσί και δείχνει αριστερά ένα κανόνι να βγάζει καπνό. Προέρχεται από τις «Χρονικές» του Ζαν Φρουασάρ, αλλά φιλοτεχνήθηκε περίπου το 1470-1475 — περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη μάχη. Είναι επίσης δημόσιου τομέα.
