Στις 16 Νοεμβρίου 1974, οι επιστήμονες αποφάσισαν να κάνουν κάτι που μέχρι τότε έμοιαζε περισσότερο με σενάριο επιστημονικής φαντασίας.
Να στείλουν ένα μήνυμα από τη Γη προς το μακρινό Διάστημα.
Όχι σε κάποιον δορυφόρο. Όχι σε ένα διαστημόπλοιο. Ούτε σε αστροναύτες που βρίσκονταν σε τροχιά.
Το μήνυμα απευθυνόταν σε οποιονδήποτε εξωγήινο πολιτισμό θα μπορούσε να υπάρχει χιλιάδες έτη φωτός μακριά.
Η μετάδοση πραγματοποιήθηκε από το γιγαντιαίο ραδιοτηλεσκόπιο του Αρεσίμπο, στο Πουέρτο Ρίκο.
Διήρκεσε λιγότερο από τρία λεπτά.
Περιείχε μόλις 1.679 δυαδικά ψηφία.
Και αποτέλεσε μία από τις πιο συμβολικές στιγμές στην ιστορία της ανθρώπινης προσπάθειας να επικοινωνήσει με άλλους πολιτισμούς.
Πενήντα δύο χρόνια αργότερα, το μήνυμα συνεχίζει να ταξιδεύει στο Διάστημα.
Κανείς δεν έχει απαντήσει.
Αλλά υπάρχει μια εξήγηση που ξεπερνά κάθε ανθρώπινη κλίμακα χρόνου.
Το μήνυμα δεν έχει φτάσει ακόμη ούτε στο ένα εκατοστό της απόστασης που το χωρίζει από τον προορισμό του.
Το γιγαντιαίο ραδιοτηλεσκόπιο μέσα στο τροπικό δάσος
Το Αρεσίμπο ήταν ένα από τα πιο εντυπωσιακά επιστημονικά όργανα που κατασκεύασε ποτέ ο άνθρωπος.
Βρισκόταν μέσα σε μια φυσική κοιλότητα, ανάμεσα σε καταπράσινους λόφους του Πουέρτο Ρίκο.
Το κύριο κάτοπτρό του είχε διάμετρο 305 μέτρα.
Για δεκαετίες υπήρξε το μεγαλύτερο ραδιοτηλεσκόπιο ενός ενιαίου κατόπτρου στον κόσμο.
Χρησιμοποιήθηκε για μελέτες πλανητών, αστεροειδών, αστέρων νετρονίων και μακρινών περιοχών του Σύμπαντος.
Το 1974 είχε ολοκληρωθεί μια σημαντική τεχνολογική αναβάθμισή του.
Οι επιστήμονες αποφάσισαν να γιορτάσουν το γεγονός με μια ασυνήθιστη επίδειξη των δυνατοτήτων του.
Θα εξέπεμπαν ένα οργανωμένο μήνυμα προς τα άστρα.
Ο Φρανκ Ντρέικ και ο Καρλ Σέιγκαν
Κεντρικό πρόσωπο της προσπάθειας ήταν ο Αμερικανός αστρονόμος Φρανκ Ντρέικ.
Ο Ντρέικ υπήρξε πρωτοπόρος της επιστημονικής αναζήτησης εξωγήινης νοημοσύνης.
Το 1961 είχε παρουσιάσει την περίφημη εξίσωση που φέρει το όνομά του.
Η εξίσωση Ντρέικ δεν υπολογίζει με βεβαιότητα πόσοι εξωγήινοι πολιτισμοί υπάρχουν.
Προσφέρει ένα πλαίσιο για να εξετάσουμε παράγοντες όπως ο αριθμός των άστρων, η ύπαρξη πλανητών, η πιθανότητα εμφάνισης ζωής και η διάρκεια των τεχνολογικών πολιτισμών.
Στον σχεδιασμό του μηνύματος του Αρεσίμπο συνεργάστηκε με τον Καρλ Σέιγκαν και άλλους επιστήμονες.
Ο Σέιγκαν είχε ήδη αναδειχθεί σε μία από τις σημαντικότερες μορφές της αστρονομίας και της εκλαΐκευσης της επιστήμης.
Οι δύο επιστήμονες συμμερίζονταν μια βαθιά πεποίθηση.
Ότι η αναζήτηση εξωγήινης νοημοσύνης αποτελούσε σοβαρό επιστημονικό ερώτημα, ακόμη κι αν δεν υπήρχε καμία εγγύηση επιτυχίας.
Ένα μήνυμα γραμμένο στη γλώσσα των μαθηματικών
Το μήνυμα δεν περιείχε αγγλικές λέξεις.
Δεν έγραφε «γεια σας» με κάποιο ανθρώπινο αλφάβητο.
Ήταν μια ακολουθία από 1.679 δυαδικά ψηφία, δηλαδή μηδενικά και άσους.
Ο αριθμός αυτός δεν επιλέχθηκε τυχαία.
Το 1.679 ισούται με 23 επί 73.
Οι αριθμοί 23 και 73 είναι πρώτοι αριθμοί.
Οι δημιουργοί του μηνύματος ήλπιζαν ότι ένας προηγμένος πολιτισμός θα αναγνώριζε αυτή τη μαθηματική ιδιότητα και θα καταλάβαινε πως τα ψηφία έπρεπε να τοποθετηθούν σε μια ορθογώνια διάταξη.
Με 23 στήλες και 73 σειρές, τα δεδομένα σχημάτιζαν μια απλή εικόνα.
Ήταν, ουσιαστικά, ένα πρωτόγονο ψηφιακό εικονογράφημα.
Μια προσπάθεια να παρουσιαστεί η ανθρωπότητα χωρίς να απαιτείται κοινή γλώσσα.
Τι ακριβώς έλεγε το μήνυμα
Η εικόνα περιλάμβανε πληροφορίες που οι επιστήμονες θεωρούσαν θεμελιώδεις για την περιγραφή της ζωής στη Γη.
Αρχικά εμφανίζονταν οι αριθμοί από το 1 έως το 10.
Στη συνέχεια παρουσιάζονταν τα ατομικά στοιχεία που θεωρούνταν βασικά για τη γήινη βιολογία: υδρογόνο, άνθρακας, άζωτο, οξυγόνο και φώσφορος.
Ακολουθούσαν πληροφορίες για τα χημικά συστατικά του DNA.
Υπήρχε σχηματική αναπαράσταση της διπλής έλικας του γενετικού υλικού.
Στο κέντρο εμφανιζόταν μια ανθρώπινη μορφή.
Δίπλα της υπήρχαν στοιχεία για το ύψος ενός ανθρώπου και τον πληθυσμό της Γης εκείνης της εποχής.
Ακολουθούσε απεικόνιση του Ηλιακού Συστήματος.
Η Γη παρουσιαζόταν ως ο τρίτος πλανήτης από τον Ήλιο.
Τέλος, το μήνυμα περιλάμβανε μια σχηματική αναπαράσταση του ίδιου του ραδιοτηλεσκοπίου που το είχε εκπέμψει.
Με άλλα λόγια, η ανθρωπότητα προσπαθούσε να πει:
Είμαστε εδώ.
Ζούμε σε αυτόν τον πλανήτη.
Έχουμε αυτή τη βιολογική δομή.
Και μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για να επικοινωνήσουμε.
Προς ποιον προορισμό στάλθηκε
Το μήνυμα κατευθύνθηκε προς το σφαιρωτό αστρικό σμήνος Μ13, στον αστερισμό του Ηρακλή.
Το Μ13 περιλαμβάνει εκατοντάδες χιλιάδες άστρα.
Η απόστασή του από τη Γη υπολογίζεται περίπου στις 22.000 έως 25.000 έτη φωτός, ανάλογα με τη μέθοδο και τις αστρονομικές εκτιμήσεις.
Ένα έτος φωτός δεν είναι μονάδα χρόνου.
Είναι η απόσταση που διανύει το φως μέσα σε έναν χρόνο.
Και επειδή τα ραδιοκύματα ταξιδεύουν με την ταχύτητα του φωτός, το μήνυμα χρειάζεται δεκάδες χιλιάδες χρόνια για να φτάσει στην περιοχή του Μ13.
Εάν χρησιμοποιήσουμε ως ενδεικτική απόσταση τα 25.000 έτη φωτός, η μετάδοση του 1974 θα έφτανε εκεί περίπου το έτος 26.974.
Ακόμη κι αν κάποιος πολιτισμός το λάμβανε αμέσως και απαντούσε χωρίς καθυστέρηση, η απάντηση θα χρειαζόταν άλλα 25.000 χρόνια για να επιστρέψει.
Δηλαδή θα μιλούσαμε για μια πιθανή ανταλλαγή μηνυμάτων διάρκειας περίπου 50.000 ετών.
Και αυτό μόνο εάν υπήρχε κάποιος κατάλληλος παραλήπτης, με τον απαιτούμενο εξοπλισμό, στη σωστή θέση και την κατάλληλη στιγμή.
Γιατί δεν έχουμε λάβει απάντηση
Η απουσία απάντησης από το Μ13 δεν αποτελεί επιστημονική αποτυχία.
Ούτε αποδεικνύει ότι δεν υπάρχουν εξωγήινοι.
Το μήνυμα βρίσκεται ακόμη στην αρχή ενός τεράστιου διαστρικού ταξιδιού.
Από το 1974 μέχρι το 2026 έχουν περάσει μόλις 52 χρόνια.
Αυτό σημαίνει ότι το σήμα έχει διανύσει περίπου 52 έτη φωτός.
Σε σύγκριση με μια απόσταση 25.000 ετών φωτός, έχει καλύψει περίπου το 0,21% της διαδρομής.
Και υπάρχει μια ακόμη δυσκολία.
Το Μ13 δεν παραμένει ακίνητο.
Τα άστρα κινούνται στον Γαλαξία, γεγονός που σημαίνει ότι η αρχική κατεύθυνση της μετάδοσης δεν εγγυάται πως το σήμα θα συναντήσει τον στόχο του όπως αυτός θα βρίσκεται έπειτα από χιλιάδες χρόνια.
Το μήνυμα ήταν κυρίως μια συμβολική επίδειξη τεχνολογικής ικανότητας.
Οι ίδιοι οι επιστήμονες δεν περίμεναν μια γρήγορη απάντηση.
Πόσες άλλες φορές επιχειρήσαμε να μιλήσουμε στους εξωγήινους;
Το Αρεσίμπο δεν αποτέλεσε τη μοναδική προσπάθεια.
Στις δεκαετίες που ακολούθησαν πραγματοποιήθηκαν αρκετές οργανωμένες μεταδόσεις προς επιλεγμένα άστρα.
Δεν υπάρχει, ωστόσο, ένας καθολικά αποδεκτός αριθμός όλων των προσπαθειών, επειδή διαφέρουν τα κριτήρια καταγραφής.
Άλλοι υπολογίζουν μόνο τα επιστημονικά σχεδιασμένα ραδιομηνύματα.
Άλλοι περιλαμβάνουν καλλιτεχνικές μεταδόσεις, ιδιωτικές πρωτοβουλίες και διαστημικά αντικείμενα που μεταφέρουν πληροφορίες για τη Γη.
Ανάμεσα στις σημαντικότερες προσπάθειες συγκαταλέγονται οι ακόλουθες.
1999: Cosmic Call – Ένα νέο μήνυμα προς τέσσερα άστρα
Το 1999 πραγματοποιήθηκε η αποστολή Cosmic Call.
Οι μεταδόσεις έγιναν από το ραδιοτηλεσκόπιο της Ευπατορίας, στην Κριμαία.
Τα μηνύματα κατευθύνθηκαν προς τέσσερα επιλεγμένα άστρα.
Περιείχαν μαθηματικές, φυσικές και βιολογικές πληροφορίες.
Η προσπάθεια είχε περισσότερο συστηματικό χαρακτήρα από τη σύντομη τελετουργική μετάδοση του Αρεσίμπο.
Ακολούθησε δεύτερη σειρά μηνυμάτων Cosmic Call το 2003.
Σκοπός ήταν να αυξηθούν οι πιθανότητες ένα σήμα να φτάσει σε ένα αστρικό σύστημα που θα μπορούσε να φιλοξενεί τεχνολογικά ανεπτυγμένο πολιτισμό.
Μέχρι σήμερα δεν έχει υπάρξει επιβεβαιωμένη εξωγήινη απάντηση.
2001: Έφηβοι στέλνουν μουσική στο Διάστημα
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πρωτοβουλίες ήταν το Teen Age Message του 2001.
Η μετάδοση πραγματοποιήθηκε επίσης από την Ευπατορία.
Στον σχεδιασμό της συμμετείχαν νέοι άνθρωποι.
Το μήνυμα περιλάμβανε επιστημονικές πληροφορίες αλλά και μουσική.
Η μουσική εκτελέστηκε με θέρεμιν, ένα ηλεκτρονικό μουσικό όργανο που παράγει ήχους χωρίς ο εκτελεστής να το αγγίζει.
Ήταν μια προσπάθεια να παρουσιαστεί όχι μόνο η επιστημονική γνώση της ανθρωπότητας αλλά και η καλλιτεχνική της δημιουργία.
Η πρωτοβουλία ανέδειξε ένα σημαντικό ερώτημα.
Εάν επικοινωνήσουμε με έναν εξωγήινο πολιτισμό, τι θα έχει μεγαλύτερη αξία;
Οι μαθηματικοί τύποι ή η μουσική μας;
2008: Ένα τραγούδι των Beatles ταξιδεύει προς τον Πολικό Αστέρα
Τον Φεβρουάριο του 2008 η NASA μετέδωσε το τραγούδι Across the Universe των Beatles προς την κατεύθυνση του Πολικού Αστέρα.
Η μετάδοση πραγματοποιήθηκε μέσω του δικτύου Deep Space Network.
Ήταν μια συμβολική πολιτιστική πρωτοβουλία.
Ο Πολικός Αστέρας βρίσκεται εκατοντάδες έτη φωτός μακριά.
Η μετάδοση δεν αποτελούσε οργανωμένο πρόγραμμα αναζήτησης εξωγήινης νοημοσύνης.
Έδειξε, όμως, πόσο ισχυρή είναι η ανθρώπινη επιθυμία να στείλει στο Σύμπαν κάτι περισσότερο από αριθμούς.
Να στείλει και την τέχνη της.
Τα Voyager: Μηνύματα που ταξιδεύουν μέσα σε διαστημόπλοια
Υπάρχει και μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας.
Το 1977 εκτοξεύθηκαν τα διαστημόπλοια Voyager 1 και Voyager 2.
Και τα δύο μεταφέρουν έναν χρυσό δίσκο με ήχους, εικόνες και χαιρετισμούς από τη Γη.
Η επιλογή του υλικού έγινε από ομάδα υπό την καθοδήγηση του Καρλ Σέιγκαν.
Οι δίσκοι περιλαμβάνουν μουσική από διαφορετικούς πολιτισμούς, ήχους της φύσης και χαιρετισμούς σε πολλές γλώσσες.
Ανάμεσά τους βρίσκεται και χαιρετισμός στα ελληνικά.
Οι χρυσοί δίσκοι δεν αποτελούν ραδιοφωνικές μεταδόσεις.
Είναι φυσικά αντικείμενα που ταξιδεύουν μαζί με τα διαστημόπλοια.
Η πιθανότητα να εντοπιστούν κάποτε από έναν εξωγήινο πολιτισμό είναι εξαιρετικά μικρή.
Αποτελούν, όμως, ίσως την πιο συγκινητική ανθρώπινη προσπάθεια να διατηρηθεί ένα ίχνος του πολιτισμού μας στο Διάστημα.
SETI και METI: Δύο διαφορετικές φιλοσοφίες
Σήμερα η αναζήτηση εξωγήινης νοημοσύνης περιλαμβάνει δύο βασικές προσεγγίσεις.
Η πρώτη είναι το SETI, από τα αρχικά Search for Extraterrestrial Intelligence.
Το SETI αναζητά πιθανά τεχνολογικά σήματα που μπορεί να προέρχονται από άλλους πολιτισμούς.
Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ραδιοτηλεσκόπια και άλλα όργανα για να εξετάσουν μεγάλες περιοχές του ουρανού.
Η δεύτερη προσέγγιση είναι το METI, από τα αρχικά Messaging Extraterrestrial Intelligence.
Το METI αφορά την ενεργή αποστολή μηνυμάτων προς πιθανούς εξωγήινους πολιτισμούς.
Η διαφορά είναι ουσιαστική.
Στην πρώτη περίπτωση ακούμε.
Στη δεύτερη μιλάμε.
Και η δεύτερη επιλογή έχει προκαλέσει σημαντική επιστημονική συζήτηση.
Είναι ασφαλές να αποκαλύπτουμε την παρουσία μας;
Ορισμένοι επιστήμονες θεωρούν ότι η αποστολή μηνυμάτων είναι φυσική συνέχεια της επιστημονικής εξερεύνησης.
Υποστηρίζουν ότι ένας προηγμένος πολιτισμός πιθανότατα θα μπορούσε ήδη να ανιχνεύσει ενδείξεις της ύπαρξης της Γης.
Άλλοι εκφράζουν επιφυλάξεις.
Επισημαίνουν ότι δεν γνωρίζουμε τίποτα για τις προθέσεις ή τις δυνατότητες ενός υποθετικού εξωγήινου πολιτισμού.
Επομένως, υποστηρίζουν πως η ανθρωπότητα θα έπρεπε να συμφωνήσει διεθνώς πριν αποφασίσει να στείλει ισχυρά, στοχευμένα μηνύματα προς το Διάστημα.
Το ζήτημα δεν είναι απλό.
Ποιος έχει το δικαίωμα να μιλήσει εξ ονόματος ολόκληρης της ανθρωπότητας;
Μια κυβέρνηση;
Ένα πανεπιστήμιο;
Μια ομάδα αστρονόμων;
Ή θα έπρεπε να υπάρχει μια ευρύτερη διεθνής διαδικασία;
Έχουμε εντοπίσει ποτέ πραγματικό εξωγήινο σήμα;
Η απάντηση, μέχρι σήμερα, είναι αρνητική.
Δεν υπάρχει επιστημονικά επιβεβαιωμένο ραδιοσήμα που να έχει αποδειχθεί ότι προέρχεται από εξωγήινο τεχνολογικό πολιτισμό.
Έχουν καταγραφεί, ωστόσο, ενδιαφέροντα και ανεξήγητα στην αρχή σήματα.
Το διασημότερο είναι το λεγόμενο Wow! signal.
Καταγράφηκε στις 15 Αυγούστου 1977 από το ραδιοτηλεσκόπιο Big Ear του Πανεπιστημίου του Οχάιο.
Ήταν ένα ισχυρό και ασυνήθιστο ραδιοσήμα που διήρκεσε περίπου 72 δευτερόλεπτα.
Παρά τις μεταγενέστερες έρευνες, δεν εντοπίστηκε ξανά με τρόπο που να επιβεβαιώνει εξωγήινη προέλευση.
Το περιστατικό παραμένει ένα από τα πιο γνωστά μυστήρια στην ιστορία του SETI.
Αλλά μυστήριο δεν σημαίνει απόδειξη.
Η Ελλάδα στην αναζήτηση ζωής στο Σύμπαν
Η Ελλάδα δεν διαθέτει σήμερα πρόγραμμα διαστρικών ραδιομηνυμάτων αντίστοιχο με εκείνο του Αρεσίμπο.
Συμμετέχει, όμως, στη διεθνή επιστημονική έρευνα μέσα από πανεπιστήμια, ερευνητικά ιδρύματα και συνεργασίες με ευρωπαϊκούς οργανισμούς.
Η αστροφυσική, η πλανητική επιστήμη και η μελέτη των εξωπλανητών αποτελούν πεδία στα οποία δραστηριοποιούνται Έλληνες επιστήμονες.
Η αναζήτηση εξωγήινης ζωής δεν περιορίζεται πλέον στην ανίχνευση ραδιοσημάτων.
Περιλαμβάνει τη μελέτη της ατμόσφαιρας εξωπλανητών, την αναζήτηση νερού και πιθανών βιολογικών ενδείξεων, καθώς και τη διερεύνηση του κατά πόσο μπορούν να υπάρξουν κατοικήσιμα περιβάλλοντα σε άλλους κόσμους.
Το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και τα ελληνικά πανεπιστήμια συμμετέχουν στη διεθνή αστρονομική έρευνα, ενώ η συμμετοχή της Ελλάδας στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος δημιουργεί δυνατότητες επιστημονικής και τεχνολογικής συνεργασίας.
Δεν είναι απαραίτητο να διαθέτει μια χώρα γιγαντιαίο ραδιοτηλεσκόπιο για να συμβάλει στην κατανόηση του Σύμπαντος.
Το Αρεσίμπο κατέρρευσε, αλλά το μήνυμα συνεχίζει
Την 1η Δεκεμβρίου 2020 το γιγαντιαίο ραδιοτηλεσκόπιο του Αρεσίμπο κατέρρευσε.
Είχαν προηγηθεί σοβαρές ζημιές στα καλώδια στήριξης της υπερυψωμένης πλατφόρμας του.
Η κατάρρευση σήμανε το τέλος ενός ιστορικού επιστημονικού οργάνου.
Για δεκαετίες το Αρεσίμπο είχε συμβάλει σε σημαντικές ανακαλύψεις.
Και είχε γίνει παγκοσμίως γνωστό μέσα από την επιστήμη αλλά και τον κινηματογράφο.
Όμως το μήνυμα του 1974 δεν καταστράφηκε μαζί με το τηλεσκόπιο.
Τα ραδιοκύματα εξακολουθούν να απομακρύνονται από τη Γη.
Δεν χρειάζονται πλέον πομπό για να συνεχίσουν το ταξίδι τους.
Ένα μήνυμα τριών λεπτών και μια αναμονή 50.000 ετών
Η ιστορία του Αρεσίμπο είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα της διαφοράς ανάμεσα στον ανθρώπινο χρόνο και στον χρόνο του Σύμπαντος.
Για εμάς, 52 χρόνια αποτελούν μεγάλο διάστημα.
Για ένα μήνυμα που ταξιδεύει προς ένα αστρικό σμήνος δεκάδες χιλιάδες έτη φωτός μακριά, είναι σχεδόν τίποτα.
Οι επιστήμονες που το σχεδίασαν γνώριζαν ότι δεν θα ζούσαν για να λάβουν απάντηση.
Το ίδιο ισχύει για αμέτρητες μελλοντικές γενιές.
Ίσως κανείς να μην το λάβει ποτέ.
Ίσως το σήμα να χαθεί μέσα στο τεράστιο διαστρικό περιβάλλον.
Ίσως κάποτε ένας άγνωστος πολιτισμός να αναγνωρίσει ότι αυτά τα 1.679 ψηφία δεν ήταν τυχαίος θόρυβος.
Ότι αποτελούσαν μια οργανωμένη προσπάθεια επικοινωνίας.
Και ότι κάπου, σε έναν μικρό πλανήτη γύρω από ένα συνηθισμένο άστρο, υπήρξαν όντα που αναρωτήθηκαν αν είναι μόνα τους.
Στις 16 Νοεμβρίου 1974 η ανθρωπότητα δεν απέδειξε ότι υπάρχουν εξωγήινοι.
Απέδειξε, όμως, κάτι εξίσου σημαντικό για τον δικό μας πολιτισμό: ότι μπορούμε να κοιτάζουμε πέρα από τον πλανήτη μας και να αναζητούμε μια απάντηση που ίσως χρειαστεί χιλιάδες χρόνια για να έρθει.