Ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν υπήρξε ποτέ απλώς ένας πολιτικός ηγέτης. Υπήρξε και παραμένει ένα αυστηρά σκηνοθετημένο πρόσωπο εξουσίας. Ένας άνθρωπος που κατάλαβε νωρίς ότι στη σύγχρονη πολιτική δεν αρκεί να κυβερνάς. Πρέπει και να φαίνεσαι ικανός να κυβερνάς για πάντα.
Πριν γίνει ο απόλυτος κυρίαρχος του Κρεμλίνου, πριν εμφανιστεί γυμνόστηθος πάνω σε άλογο, πριν μπει σε υποβρύχια, πιλοτάρει μαχητικά, βουτά σε παγωμένα νερά και παρουσιάζεται ως ο ακούραστος προστάτης της Ρωσίας, ο Πούτιν ήταν ένας χαμηλόφωνος, σχεδόν αόρατος γραφειοκράτης. Ένας πρώην άνθρωπος των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών, με καριέρα στην KGB και αργότερα στην κορυφή της FSB, που έμαθε να λειτουργεί μέσα στη σιωπή, στον έλεγχο και στην πειθαρχία.
Ακριβώς αυτά τα τρία στοιχεία έγιναν αργότερα τα βασικά υλικά του πολιτικού του μύθου.
Ο Πούτιν δεν γεννήθηκε πολιτικός σταρ. Κατασκευάστηκε. Και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι ο ίδιος δεν άφησε ποτέ αυτή την κατασκευή σε άλλους. Την επέβλεψε, την υπηρέτησε, την ενσάρκωσε. Έχτισε τον εαυτό του ως το αντίθετο του Μπόρις Γέλτσιν: όχι ο ηγέτης της αστάθειας, του χάους και της εικόνας της κατάρρευσης, αλλά ο ηγέτης της εγκράτειας, της φυσικής δύναμης, της σιωπηλής αποφασιστικότητας.
Στη Ρωσία που έβγαινε τραυματισμένη από τη δεκαετία του 1990, αυτό το μήνυμα είχε τεράστια δύναμη. Ο Πούτιν δεν πουλούσε απλώς πολιτική. Πουλούσε αποκατάσταση εθνικής αξιοπρέπειας μέσα από το ίδιο του το σώμα. Το σώμα του Πούτιν έγινε πολιτικό εργαλείο.
Το τζούντο, οι πολεμικές τέχνες, η εικόνα του ανθρώπου που γυμνάζεται, που δεν χάνει τον έλεγχο, που αντέχει στο κρύο, που κολυμπά σε παγωμένα νερά, που περπατά, που κινείται σαν να βρίσκεται συνεχώς σε ετοιμότητα, όλα αυτά δεν είναι λεπτομέρειες βιογραφίας. Είναι μέρος ενός αφηγήματος. Του αφηγήματος του ηγέτη που δεν χαλαρώνει ποτέ.
Το είχα δει κι εγώ αυτό από κοντά, στην Αθήνα, όταν ο Πούτιν είχε έρθει σε επίσημη επίσκεψη και είχε συναντηθεί με τον τότε πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλο. Θυμάμαι χαρακτηριστικά την ατμόσφαιρα γύρω από το Hilton, όπου διέμενε. Το ξενοδοχείο είχε ουσιαστικά μπλοκαριστεί για λόγους ασφαλείας, ώστε να μπορεί να κινείται με άνεση. Όχι μόνο για τις επίσημες ανάγκες της επίσκεψης, αλλά και για τη ρουτίνα του. Για τη γυμναστική του στο γυμναστήριο του Hilton, ακόμη και το απόγευμα. Για τις στιγμές που έπρεπε να αποψιλώνεται προσωρινά η περιοχή, ώστε να μπορεί να βγει για περπάτημα με ασφάλεια. Όπως είχε αποξηλωθεί και ο πρώτος όροφος του μεγάρου Μαξίμου για να μπει το επιτελείο Πούτιν 48 ώρες πριν. Με στρατηγείο το γραφείο του αείμνηστου Αλέκου Φλαμπουράρη όποιος μετακόμισε προσωρινά σε γραφείο του Υπουργείου Προεδρίας στην Βασιλίσσης Σοφίας. Στο γραφείο του Αλέκου είχαν μπει οι επιτελείς του ρώσου ηγέτη.
Ναι. Ήταν εντυπωσιακό. Όχι μόνο το μέγεθος της ασφάλειας, αλλά η αίσθηση ότι γύρω από έναν άνθρωπο είχε οργανωθεί ένα ολόκληρο τελετουργικό ελέγχου. Ο Πούτιν δεν μετακινείται απλώς. Σκηνοθετείται. Ακόμη και η άσκηση, ακόμη και το περπάτημα, ακόμη και η σιωπηλή παρουσία του σε έναν διάδρομο ξενοδοχείου αποκτούν πολιτική σημασία.
Και εδώ βρίσκεται το κλειδί: ο Πούτιν δεν χρησιμοποίησε τη σωματική του εικόνα ως διακόσμηση. Τη χρησιμοποίησε ως απόδειξη εξουσίας.
Ο πρώην πράκτορας έγινε ο «τσάρος» του 21ου αιώνα όχι μόνο επειδή συγκέντρωσε την εξουσία στα χέρια του, αλλά επειδή κατάφερε να μετατρέψει την προσωπική του πειθαρχία σε εθνικό σύμβολο. Στο πρόσωπό του η Ρωσία έπρεπε να βλέπει όχι έναν απλό πρόεδρο, αλλά έναν άνδρα που στέκεται όρθιος όταν όλα γύρω του μοιάζουν να καταρρέουν.
Γι’ αυτό και οι περίφημες εικόνες του δεν ήταν ποτέ αθώες. Ο γυμνόστηθος καβαλάρης στη Σιβηρία, ο δύτης, ο ψαράς, ο χειμερινός κολυμβητής, ο αθλητής του τζούντο, ο άνθρωπος των πολεμικών τεχνών, ο ηγέτης που προτιμά την άσκηση από την επίδειξη πολυτέλειας, όλα μαζί συγκρότησαν ένα πολιτικό πορτρέτο: ο Πούτιν ως σώμα-κράτος.
Μόνο που τα σώματα, όσο πειθαρχημένα κι αν είναι, γερνούν.
Και εκεί αρχίζει το δεύτερο, ακόμη πιο αποκαλυπτικό κεφάλαιο του μύθου Πούτιν: η μάχη με τον χρόνο.
Σύμφωνα με τα πρόσφατα δημοσιεύματα, το Κρεμλίνο φέρεται να έχει μετατρέψει την καταπολέμηση της γήρανσης σε κρατική προτεραιότητα, με ένα πρόγραμμα ύψους 26 δισ. δολαρίων που περιλαμβάνει γενετικές θεραπείες, βιοεκτύπωση οργάνων, κρυοθεραπεία και έρευνες για μεταμοσχεύσεις μέσω γενετικά τροποποιημένων ζώων, ακόμη και «μίνι γουρουνιών».
Η εικόνα είναι σχεδόν μυθιστορηματική. Ένας ηγέτης που έχτισε την πολιτική του κυριαρχία πάνω στην αίσθηση της αντοχής, της δύναμης και της αιώνιας ετοιμότητας, τώρα εμφανίζεται να ενδιαφέρεται για την ίδια την παράταση της ανθρώπινης ζωής. Δεν πρόκειται απλώς για επιστημονική φιλοδοξία. Στην περίπτωση του Πούτιν, τίποτα δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται. Η μακροζωία γίνεται πολιτική. Η αντιγήρανση γίνεται κρατικό σχέδιο. Η βιοτεχνολογία γίνεται συνέχεια της γεωπολιτικής.
Δεν είναι τυχαίο ότι η συζήτηση γύρω από την «αθανασία» συνδέεται με τη ρωσική κρατική ισχύ. Για έναν ηγέτη που έχει ταυτίσει τον εαυτό του με τη Ρωσία, η φθορά του σώματος δεν είναι απλώς προσωπικό ζήτημα. Είναι συμβολικό πρόβλημα εξουσίας. Αν ο Πούτιν είναι η Ρωσία, τότε η ηλικία του Πούτιν γίνεται μέρος του ρωσικού πολιτικού δράματος.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο παράδοξο. Ο άνθρωπος που επί δεκαετίες κατασκεύαζε την εικόνα του αλύγιστου ηγέτη είναι σήμερα αναγκασμένος να διαχειριστεί την πιο ανθρώπινη αλήθεια από όλες: ότι κανείς δεν μένει για πάντα νέος, κανείς δεν μένει για πάντα άφθαρτος, κανείς δεν μπορεί να επιβάλει με διάταγμα την αθανασία. Ίσως γι’ αυτό η εμμονή με τη μακροζωία να μην είναι απλώς φόβος θανάτου. Ίσως να είναι φόβος απώλειας του ελέγχου.
Διότι ο Πούτιν έμαθε να ελέγχει τα πάντα: την εικόνα, τα μέσα ενημέρωσης, τους αντιπάλους, την πολιτική σκηνή, τις τελετές, τις αποστάσεις, τις εμφανίσεις, ακόμη και το πώς θα φανεί ένα ποτήρι νερό μπροστά στην κάμερα. Αυτό που δεν μπορεί να ελέγξει με την ίδια βεβαιότητα είναι ο χρόνος.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η απομόνωση της Ρωσίας, οι σπανιότερες και πιο ελεγχόμενες δημόσιες εμφανίσεις, η αλλαγή της εικόνας του από τον αθλητή-κατακτητή στον αυστηρό πολεμικό ηγέτη, δείχνουν ότι ο μύθος έχει μπει σε νέα φάση. Οι παλιές φωτογραφίες του σώματος που προκαλούσε τη φύση έχουν υποχωρήσει. Στη θέση τους βρίσκεται ένας ηγέτης που μοιάζει να ζει όλο και περισσότερο μέσα στο ίδιο του το κατασκεύασμα.
Ο Πούτιν έχτισε έναν μύθο ισχύος. Και τώρα κατοικεί μέσα σε αυτόν.
Το ερώτημα δεν είναι αν πράγματι θέλει να γίνει «αθάνατος» με τον κυριολεκτικό τρόπο που υπαινίσσονται ορισμένα δημοσιεύματα. Το ερώτημα είναι βαθύτερο: μπορεί ένας ηγέτης που κυβέρνησε μέσα από την εικόνα της αθανασίας να αποδεχθεί ποτέ την ιδέα της φθοράς;
Η απάντηση ίσως βρίσκεται όχι στα εργαστήρια βιοτεχνολογίας, ούτε στα «μίνι γουρούνια», ούτε στις γονιδιακές θεραπείες. Βρίσκεται στην ίδια την πολιτική του διαδρομή.
Ο Πούτιν ξεκίνησε ως αθόρυβος άνθρωπος των υπηρεσιών. Έγινε πρόεδρος. Μετά έγινε σύμβολο. Ύστερα έγινε μύθος. Και σήμερα μοιάζει να παλεύει με το τίμημα κάθε μύθου: ότι όσο πιο πολύ τον χτίζεις, τόσο πιο δύσκολο είναι να βγεις από μέσα του.
Ίσως τελικά η πιο χαρακτηριστική εικόνα του Πούτιν να μην είναι εκείνη πάνω στο άλογο, ούτε εκείνη στο παγωμένο νερό, ούτε εκείνη στο τατάμι του τζούντο.
Ίσως να είναι η εικόνα ενός ανθρώπου που αφιέρωσε μια ζωή στο να δείχνει ακατάβλητος και τώρα επιστρατεύει την επιστήμη, το κράτος και τον ίδιο του τον μύθο για να αποδείξει ότι μπορεί να νικήσει ακόμη και τον χρόνο.
