Υπάρχουν καταστροφές που σβήνουν πόλεις από τον χάρτη. Και υπάρχει η Πομπηία: μια καταστροφή που εξαφάνισε μια πόλη από τον κόσμο των ζωντανών, αλλά την παρέδωσε σχεδόν παγωμένη στον χρόνο στις επόμενες γενιές.
Το 79 μ.Χ. ο Βεζούβιος εξερράγη με τρομακτική δύναμη. Η Πομπηία, το Ηράκλειο, το σημερινό Ercolano και άλλοι οικισμοί της περιοχής του κόλπου της Νάπολης θάφτηκαν κάτω από ηφαιστειακά υλικά. Η Πομπηία καλύφθηκε κυρίως από στάχτη και ελαφρόπετρα, ενώ το Ηράκλειο χτυπήθηκε από εξαιρετικά θερμές πυροκλαστικές ροές και θάφτηκε κάτω από στρώματα ηφαιστειακού υλικού που σε σημεία έφτασαν περίπου τα 20 μέτρα. (UNESCO World Heritage Centre)
Η 24η Αυγούστου που μπορεί να ήταν… Οκτώβριος
Εδώ υπάρχει μια συναρπαστική ιστορική λεπτομέρεια.
Επί αιώνες η έκρηξη τοποθετούνταν στις 24 Αυγούστου του 79 μ.Χ., ημερομηνία που συνδέθηκε με τις σωζόμενες μεταγραφές των επιστολών του Πλίνιου του Νεότερου. Αυτή είναι και η ημερομηνία που εξακολουθεί να αναφέρεται ευρέως.
Όμως η αρχαιολογία έφερε μια σοβαρή ανατροπή.
Το 2018 ανακαλύφθηκε στην Πομπηία επιγραφή γραμμένη με κάρβουνο και χρονολογημένη στις 17 Οκτωβρίου. Επειδή ένα τέτοιο ίχνος δύσκολα θα είχε διατηρηθεί επί έναν ολόκληρο χρόνο, ενισχύθηκε σημαντικά η άποψη ότι η μεγάλη έκρηξη συνέβη αργότερα, πιθανότατα στις 24 Οκτωβρίου ή μεταξύ 24 Οκτωβρίου και 1ης Νοεμβρίου του 79 μ.Χ.. Υπάρχουν και άλλα στοιχεία υπέρ μιας φθινοπωρινής ημερομηνίας, όπως εποχικά φρούτα, σφραγισμένα δοχεία κρασιού, μαγκάλια και βαρύτερα ενδύματα. (Ministero della Cultura)
Άρα η 24η Αυγούστου παραμένει η παραδοσιακή ημερομηνία, αλλά δεν πρέπει πλέον να παρουσιάζεται ως απολύτως βέβαιη.
Οι τελευταίες ώρες μιας ζωντανής πόλης
Η Πομπηία δεν ήταν μια ασήμαντη επαρχιακή γωνιά. Ήταν μια δραστήρια ρωμαϊκή πόλη με σπίτια πλουσίων και φτωχών, καταστήματα, λουτρά, ναούς, θέατρα, αμφιθέατρο, εργαστήρια και έντονη εμπορική ζωή.
Και ξαφνικά ο Βεζούβιος ξύπνησε.
Μια τεράστια στήλη στάχτης, αερίων και ηφαιστειακών υλικών σηκώθηκε στον ουρανό. Ελαφρόπετρα και στάχτη άρχισαν να πέφτουν στις γύρω περιοχές. Στέγες υποχωρούσαν από το βάρος. Άνθρωποι έτρεχαν να σωθούν, άλλοι κλείστηκαν στα σπίτια τους πιστεύοντας ότι εκεί θα ήταν ασφαλέστεροι.
Η έκρηξη εξελίχθηκε σε διαδοχικές φάσεις και οι πυροκλαστικές ροές αποτέλεσαν το τελικό, θανατηφόρο χτύπημα. Σύγχρονη επιστημονική ανασύσταση εκτιμά ότι η κύρια εκρηκτική δραστηριότητα διήρκεσε περίπου 19 ώρες. (DOI)
Ο Πλίνιος που μας άφησε την εικόνα της Αποκάλυψης
Η σημαντικότερη γραπτή μαρτυρία προέρχεται από τον Πλίνιο τον Νεότερο, ο οποίος χρόνια αργότερα περιέγραψε τα γεγονότα σε δύο επιστολές προς τον ιστορικό Τάκιτο.
Ο θείος του, Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, φυσιοδίφης και διοικητής του ρωμαϊκού στόλου στο Μισήνο, είδε το τεράστιο νέφος πάνω από τον Βεζούβιο. Ξεκίνησε αρχικά από επιστημονική περιέργεια, αλλά η αποστολή μετατράπηκε σε επιχείρηση διάσωσης ανθρώπων που κινδύνευαν.
Δεν επέστρεψε ποτέ.
Οι περιγραφές του ανιψιού του για το τεράστιο νέφος, το σκοτάδι, τις σεισμικές δονήσεις και τον πανικό αποτέλεσαν τόσο σημαντική πηγή ώστε σήμερα οι μεγάλες εκρηκτικές εκρήξεις αυτού του τύπου ονομάζονται «πλίνιες».
Πόσοι πέθαναν
Ο πραγματικός συνολικός αριθμός των θυμάτων δεν μπορεί να προσδιοριστεί με βεβαιότητα.
Στην Πομπηία έχουν εντοπιστεί κατά τις ανασκαφές λείψανα περισσότερων από χιλίων ανθρώπων. Επιστημονική καταγραφή αναφέρει περίπου 1.150 θύματα που έχουν ανακτηθεί ή ταυτοποιηθεί αρχαιολογικά στην πόλη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τόσοι ήταν συνολικά οι νεκροί της καταστροφής. Πολλοί κάτοικοι είχαν προλάβει να διαφύγουν, ενώ άλλοι νεκροί πιθανότατα δεν βρέθηκαν ποτέ. (Iris)
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα συγκλονιστικότερα στοιχεία της Πομπηίας: οι άνθρωποι βρέθηκαν εκεί όπου τους πρόλαβε ο θάνατος.
Αργότερα οι αρχαιολόγοι κατάφεραν, γεμίζοντας με γύψο τα κενά που είχαν αφήσει τα αποσυντεθειμένα σώματα μέσα στη συμπαγή στάχτη, να δημιουργήσουν τα περίφημα εκμαγεία. Δεν βλέπεις απλώς έναν αρχαιολογικό σκελετό. Βλέπεις τη στάση ενός ανθρώπου στις τελευταίες στιγμές της ζωής του.
Η πόλη εξαφανίστηκε – και ξεχάστηκε
Για αιώνες η Πομπηία παρέμεινε θαμμένη.
Οι συστηματικές ανασκαφές άρχισαν τον 18ο αιώνα και σταδιακά αποκαλύφθηκε κάτι που η αρχαιολογία δεν είχε ξαναδεί σε τέτοια κλίμακα: μια ρωμαϊκή πόλη με δρόμους, σπίτια, καταστήματα, επιγραφές, τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, αντικείμενα καθημερινής χρήσης ακόμη και πολιτικά συνθήματα και προσωπικά γκράφιτι στους τοίχους.
Η UNESCO επισημαίνει ότι η Πομπηία προσφέρει μια εξαιρετικά ολοκληρωμένη εικόνα μιας αρχαίας ρωμαϊκής πόλης. Σήμερα η αρχαιολογική περιοχή εκτείνεται σε περίπου 66 εκτάρια, από τα οποία περίπου 50 έχουν ανασκαφεί, μαζί με τις προαστιακές περιοχές. (musei.beniculturali.it)
Πώς είναι σήμερα η Πομπηία
Η Πομπηία δεν είναι ένα «τελειωμένο» αρχαιολογικό έργο.
Οι ανασκαφές συνεχίζονται, όπως και οι εργασίες συντήρησης και προστασίας. Νέα σπίτια, τοιχογραφίες, αντικείμενα και ανθρώπινα κατάλοιπα εξακολουθούν να αποκαλύπτουν λεπτομέρειες για τη ζωή πριν από σχεδόν 2.000 χρόνια.
Η Πομπηία, το Ηράκλειο και οι αρχαιολογικές θέσεις της Torre Annunziata έχουν ενταχθεί από το 1997 στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. (UNESCO World Heritage Centre)
Ο επισκέπτης σήμερα περπατά στους ίδιους λιθόστρωτους δρόμους που χρησιμοποιούσαν οι Ρωμαίοι. Μπαίνει σε σπίτια, βλέπει φούρνους και καταστήματα, λουτρά, ναούς, το Φόρουμ, θέατρα και το αμφιθέατρο.
Και στο βάθος βρίσκεται πάντα ο Βεζούβιος.
Το ηφαίστειο παραμένει ενεργό. Η τελευταία του έκρηξη σημειώθηκε το 1944 και σήμερα αποτελεί ένα από τα περισσότερο παρακολουθούμενα ηφαίστεια στον κόσμο, ιδιαίτερα λόγω της μεγάλης πληθυσμιακής συγκέντρωσης γύρω από τη Νάπολη. Η περιοχή του Βεζούβιου προστατεύεται επίσης ως εθνικό πάρκο και εντάσσεται στο απόθεμα βιόσφαιρας Somma-Vesuvio and Miglio d’Oro της UNESCO. (UNESCO)
Από την αρχαιολογία στο Χόλιγουντ
Μια τέτοια ιστορία ήταν αδύνατον να μην περάσει στον κινηματογράφο.
Καθοριστική υπήρξε αρχικά η λογοτεχνία. Το 1834 ο Edward Bulwer-Lytton έγραψε το μυθιστόρημα «The Last Days of Pompeii», που γνώρισε τεράστια επιτυχία και έγινε η βάση για πολλές κινηματογραφικές μεταφορές.
Ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα εμφανίζονται βουβές ταινίες με θέμα τις τελευταίες ημέρες της πόλης. Ακολούθησαν παραγωγές το 1908, το 1913 και το 1926.
Το 1935 η RKO παρουσίασε το The Last Days of Pompeii, με πρωταγωνιστές μεταξύ άλλων τους Preston Foster και Basil Rathbone και δημιουργούς τους Merian C. Cooper και Ernest B. Schoedsack, το δίδυμο που είχε συνδεθεί με τον θρυλικό King Kong.
Το 1950 ακολούθησε γαλλοϊταλική εκδοχή, ενώ το 1959 ήρθε μία από τις γνωστότερες ευρωπαϊκές παραγωγές, με τον Steve Reeves. Τυπικά σκηνοθέτης ήταν ο Mario Bonnard, αλλά όταν αρρώστησε κατά την έναρξη των γυρισμάτων, μεγάλο μέρος της ταινίας ολοκληρώθηκε από έναν νεαρό σκηνοθέτη που αργότερα θα έγραφε ιστορία: τον Sergio Leone.
Το 1984 η ιστορία έγινε τηλεοπτική μίνι σειρά, ενώ το 2003 προβλήθηκε το δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ Pompeii: The Last Day.
Και το 2014 ήρθε η χολιγουντιανή υπερπαραγωγή Pompeii, με τον Kit Harington, σε μια ιστορία έρωτα, μονομάχων και καταστροφής με φόντο την έκρηξη του Βεζούβιου.
Μια πόλη που πέθανε αλλά δεν χάθηκε
Αυτή είναι τελικά η παράξενη μοίρα της Πομπηίας.
Ο Βεζούβιος τη σκότωσε και ταυτόχρονα τη διέσωσε.
Η στάχτη που έθαψε σπίτια, ανθρώπους και δρόμους προστάτευσε επί αιώνες ένα ανεκτίμητο αρχείο της καθημερινής ζωής του 1ου αιώνα μ.Χ. Εκεί μπορεί κανείς να δει όχι μόνο πώς κυβερνούσαν ή πώς έχτιζαν οι Ρωμαίοι, αλλά πού έτρωγαν, πού κοιμούνταν, τι ζωγράφιζαν στους τοίχους, τι διαφήμιζαν, ποιον υποστήριζαν στις εκλογές και ακόμη τι κακίες έγραφαν ο ένας για τον άλλον.
Σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια μετά, η Πομπηία εξακολουθεί να ανασκάπτεται και να αποκαλύπτει μυστικά.
Και πάνω από την αρχαία πόλη εξακολουθεί να δεσπόζει ο ίδιος Βεζούβιος. Ήσυχος σήμερα, αλλά ενεργός. Μια μόνιμη υπενθύμιση ότι εκεί, κάποια ημέρα του 79 μ.Χ., ο χρόνος σταμάτησε.
