Η Κρήτη πενθεί, καθώς ο καλλιτεχνικός κόσμος του νησιού και της χώρας αποχαιρετά τον Γιάννη Ξυλούρη, τον άνθρωπο που με το λαούτο του «έντυσε» μερικές από τις πιο εμβληματικές στιγμές της παραδοσιακής μας μουσικής. Ο «Ψαρογιάννης», αδελφός του ανεπανάληπτου Νίκου Ξυλούρη και του δεξιοτέχνη Ψαραντώνη, απεβίωσε σε ηλικία 83 ετών, κλείνοντας έναν μεγάλο κύκλο για τη γενιά των Ανωγειανών δημιουργών που έβγαλαν την κρητική μουσική από τα στενά όρια του νησιού.
Γεννημένος στα Ανώγεια Μυλοποτάμου το 1943, ο Γιάννης Ξυλούρης, ήταν ο εγγονός του θρυλικού λυράρη Καραμουζαντώνη και μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η λύρα και το λαούτο ήταν προέκταση του σώματος και της ψυχής. Η επαφή του με τα όργανα ξεκίνησε σε νηπιακή ηλικία. Μόλις στα πέντε του χρόνια έπιασε στα χέρια του το μαντολίνο, για να ακολουθήσουν το λαούτο και η λύρα.
Η πορεία του υπήρξε προδιαγεγραμμένη και εντυπωσιακή. Μαθητής ακόμα του δημοτικού, ο Γιάννης άρχισε να μιλά τη «μυστική γλώσσα» της παράδοσης. Σε ηλικία μόλις 12 ετών, άρχισε να συνοδεύει τον αδελφό του Νίκο στις εμφανίσεις του, ενώ το 1957, στα 14 του χρόνια, πραγματοποίησε την πρώτη του δισκογραφική δουλειά. Η δεξιοτεχνία του ήταν τέτοια που στα 17 του θεωρούνταν ήδη ένας από τους κορυφαίους λαουτιέρηδες της Κρήτης, με τους σπουδαιότερους λυράρηδες της εποχής να επιζητούν τη συνεργασία μαζί του.
Ο «αρχιτέκτονας» του ήχου και η δισκογραφική κυριαρχία
Ο Ψαρογιάννης δεν υπήρξε απλώς ένας συνοδός οργανοπαίκτης. Υπήρξε ένας ολοκληρωμένος καλλιτέχνης, συνθέτης και ερμηνευτής. Η συνεργασία του με τον Κώστα Μουντάκη τη δεκαετία του ’60 και αργότερα με τον Βασίλη Σκουλά, τον καθιέρωσε ως τον περισσότερο ηχογραφημένο λαουτιέρη της εποχής του. Το όνομά του φιγουράρει σε δεκάδες δίσκους, με έργα όπως τα «Πετραδολάκια», ο «Κρητικός Ήλιος», οι «Ενότητες» και οι «Ραψωδίες στο λαούτο» να αποτελούν πλέον κλασικά δείγματα της τέχνης του.
Η καλλιτεχνική του ανησυχία τον οδήγησε πέρα από τα σύνορα της Κρήτης. Συνεργάστηκε με μουσικά σχήματα από την Ήπειρο, τα νησιά και τη Μικρά Ασία, ενώ συναντήθηκε δημιουργικά με μεγάλους Έλληνες συνθέτες, μπολιάζοντας τον παραδοσιακό ήχο με στοιχεία της έντεχνης μουσικής. Παρά την τεράστια επιτυχία του, παρέμεινε ένας άνθρωπος σεμνός, που πάταγε γερά στην παράδοση αλλά κοιτούσε πάντα το μέλλον.
Μέχρι τις τελευταίες του στιγμές, ζώντας στο Ηράκλειο, ο Γιάννης Ξυλούρης παρέμενε ενεργός, προσφέροντας την πολύτιμη εμπειρία του στους νέους καλλιτέχνες.
Ο θάνατός του αφήνει ένα δυσαναπλήρωτο κενό στα Ανώγεια και σε όλη την Ελλάδα. Ωστόσο, η «σφραγίδα της τελειότητας» που άφησε στις ηχογραφήσεις του και το πάθος με το οποίο υπηρέτησε την κρητική ψυχή, διασφαλίζουν ότι ο Ψαρογιάννης θα συνεχίσει να ζει μέσα από κάθε πενιά λαούτου που ακούγεται στα βουνά του Ψηλορείτη.
