Μπαίνουμε σε ένα καφέ και πλησιάζουμε στο ταμείο. Λέμε «καλημέρα», κάνουμε μια ερώτηση και ο νεαρός υπάλληλος απέναντί μας απαντά με ένα παρατεταμένο, σιωπηλό βλέμμα. Ελάχιστες λέξεις, κανένα χαμόγελο, ίσως ένα νεύμα προς τον κατάλογο.
Στο TikTok η σκηνή έχει πλέον όνομα: «Gen Z stare». Είναι το βλέμμα που αποδίδεται στα μέλη της Gen Z όταν, σύμφωνα με όσους χρησιμοποιούν τον όρο, θα περίμενε κανείς μια λεκτική ή πιο εκφραστική αντίδραση. Ο όρος εμφανίζεται κυρίως σε ιστορίες από καφέ, εστιατόρια και καταστήματα, στις μικρές καθημερινές συναλλαγές ανάμεσα σε εργαζομένους και κοινό.
Μιλάμε πράγματι λιγότερο;
Πίσω από το διαδικτυακό φαινόμενο υπάρχει ένα ενδιαφέρον εύρημα. Ανάλυση που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Perspectives on Psychological Science, βασισμένη σε στοιχεία από 2.000 και πλέον ανθρώπους, έδειξε ότι ο αριθμός των λέξεων που εκφέρουμε καθημερινά μειώνεται με την πάροδο του χρόνου.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε η Washington Post, από το 2005 έως το 2019 καταγράφηκε συνολική πτώση περίπου 28%, με τη μεγαλύτερη μείωση να καταγράφεται στους κάτω των 25 ετών.
Οι πιθανές εξηγήσεις είναι πολλές: μηνύματα αντί για τηλεφωνήματα, παραγγελίες μέσω εφαρμογών, αυτόματα ταμεία, τηλεργασία και γενικότερα μια καθημερινότητα στην οποία μπορούμε να διεκπεραιώσουμε όλο και περισσότερα χωρίς να χρειαστεί να μιλήσουμε σε κάποιον.
Αυτό βέβαια δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει ένα ιδιαίτερο «βλέμμα της Gen Z» ούτε ότι οι νέοι διαθέτουν χειρότερες κοινωνικές δεξιότητες. Δείχνει όμως, ότι το περιβάλλον μέσα στο οποίο μαθαίνουμε να επικοινωνούμε έχει αλλάξει.
Το «Gen Z stare» μπήκε στο πανεπιστήμιο
Ερευνητές έχουν αρχίσει να εξετάζουν ακόμη και το ίδιο το φαινόμενο. Σε εργασία που παρουσιάστηκε φέτος στο Universities of Wisconsin Symposium, η Lauren Maresh από το University of Wisconsin -La Crosse μελέτησε πώς αντιλαμβάνονται οι πελάτες διαφορετικές εκφράσεις του προσώπου εργαζομένων.
Το αποτέλεσμα έχει ενδιαφέρον. Δεν βρέθηκε σημαντική συσχέτιση που να επιβεβαιώνει το ίδιο το «Gen Z stare» σε κάποια ηλικιακή ομάδα. Προέκυψε όμως κάτι διαφορετικό: όσο αυξανόταν η ηλικία των πελατών τόσο αυξανόταν και η πιθανότητα να εκτιμήσουν το «προσποιητό χαμόγελο» ενός εργαζομένου. Οι νεότεροι, αντίθετα, φαίνεται να εκτιμούν λιγότερο τέτοιες επιτηδευμένες εκφράσεις.
Υπήρχε μάλιστα και διαφορά ανάλογα με το φύλο: το προσποιητό χαμόγελο είχε πολύ μικρότερη σημασία όταν ο εργαζόμενος ήταν άνδρας. Το εύρημα υποδηλώνει ότι οι γυναίκες εργαζόμενες ενδέχεται να αντιμετωπίζουν διαφορετικές προσδοκίες ως προς την έκφραση των συναισθημάτων τους.
Πρέπει ο εργαζόμενος να χαμογελά;
Το Quartz προσεγγίζει το θέμα από διαφορετική σκοπιά: αντί να αναρωτηθούμε «Γιατί οι νέοι είναι τόσο αγενείς;», θέτει ένα άλλο ερώτημα: τι ακριβώς απαιτούμε από έναν εργαζόμενο όταν ζητάμε καλή εξυπηρέτηση;
Επί δεκαετίες, για όσους εργάζονται καθημερινά σε άμεση επαφή με το κοινό, δεν αρκούσε απλώς να κάνουν σωστά τη δουλειά τους. Ο εργαζόμενος έπρεπε να χαμογελά, να χαιρετά θερμά, να δείχνει πρόθυμος και ευδιάθετος ακόμη και απέναντι σε έναν ανυπόμονο ή αγενή πελάτη.
Οι κοινωνιολόγοι χρησιμοποιούν για αυτή την απαίτηση τον όρο emotional labor (η προσπάθεια να ελέγχουμε ή να προσαρμόζουμε τα συναισθήματα που εκφράζουμε, ώστε να ανταποκρινόμαστε στις απαιτήσεις του επαγγελματικού μας ρόλου). Η συνεχής προσποίηση συναισθημάτων έχει συνδεθεί σε έρευνες με χαμηλότερη ικανοποίηση από την εργασία και μεγαλύτερη πρόθεση αποχώρησης.
Υπάρχει όμως και η οικονομική πλευρά. Το Quartz συνδέει τη συζήτηση γύρω από το «Gen Z stare» με τις συνθήκες σε πολλές χαμηλά αμειβόμενες δουλειές: ανεπαρκείς αμοιβές, λιγότερο προσωπικό, περισσότερα καθήκοντα και περιορισμένες προοπτικές εξέλιξης.
Περιγράφει χαρακτηριστικά την περίπτωση ενός νεαρού εργαζομένου σε γνωστή αλυσίδα fast food, ο οποίος ξεκίνησε με 11 δολάρια την ώρα και, έπειτα από έναν χρόνο σκληρής δουλειάς, πήρε αύξηση μόλις 25 σεντς. «Για ποιο λόγο δουλεύω έτσι;», θυμάται ότι αναρωτήθηκε.
Το ερώτημα που θέτει το δημοσίευμα είναι εύστοχο: εάν το χαμόγελο, η εγκαρδιότητα και η διάθεση να εξυπηρετήσουμε αποτελούν μέρος της εμπειρίας που πουλά μια επιχείρηση, είναι η επιχείρηση διατεθειμένη να πληρώσει γι’ αυτά, να διαθέσει επαρκές προσωπικό και να προστατεύσει τους ανθρώπους από τους οποίους τα απαιτεί;
Αγένεια ή διαφορετικός κώδικας;
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε υπάλληλος που δεν χαμογελά κάνει μια μικρή πράξη αντίστασης ούτε ότι ο στοιχειώδης χαιρετισμός και η ευγένεια έχουν χάσει τη σημασία τους. Πίσω από ένα τέτοιο βλέμμα μπορεί να βρίσκεται κοινωνική αμηχανία, άγχος, κούραση ή απλώς ένας διαφορετικός τρόπος επικοινωνίας.
Υπάρχει και ένα στοιχείο που περιπλέκει ακόμη περισσότερο το στερεότυπο. Έρευνα της Preply σε 1.400 ενηλίκους στις ΗΠΑ, τη Βρετανία, τον Καναδά και την Αυστραλία βρήκε ότι το 58% της Gen Z δηλώνει ότι κάνει καθημερινά διά ζώσης μικρές, ανεπίσημες συζητήσεις, έναντι 31% των Baby Boomers. Ταυτόχρονα, όμως, οι νεότεροι δήλωσαν ότι αποφεύγουν συχνότερα ορισμένες συνομιλίες. Η εικόνα επομένως είναι πιο σύνθετη από το «οι νέοι δεν μιλούν».
Ίσως γι’ αυτό το «Gen Z stare» έγινε τόσο γρήγορα πεδίο σύγκρουσης μεταξύ γενεών. Η απουσία χαμόγελου μπορεί για έναν μεγαλύτερο πελάτη να σημαίνει αδιαφορία ή αγένεια, ενώ ένας νεότερος μπορεί να μη θεωρεί απαραίτητη την ίδια εκδήλωση εγκαρδιότητας.
Το ενδιαφέρον ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν μια ολόκληρη γενιά ξέχασε να χαμογελά. Είναι πού τελειώνει η στοιχειώδης ευγένεια και πού αρχίζει η απαίτηση να δείχνουμε διαρκώς ευδιάθετοι.
Και κάπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο βρίσκεται ένα πολύ παλιότερο ερώτημα από το TikTok: πόσο από τον εαυτό μας οφείλουμε να προσφέρουμε μαζί με την εργασία μας;
Με πληροφορίες από Quartz, The Washington Post, Universities of Wisconsin
