«Είμαστε οικογένεια». Για πολλές γενιές, αυτή η φράση αρκούσε για να περιγράψει έναν δεσμό που θεωρούνταν σχεδόν αδιάρρηκτος. Σήμερα, όμως, η οικογενειακή αποξένωση, η μεγάλη συναισθηματική απόσταση ή ακόμη και η πλήρης διακοπή της επικοινωνίας ανάμεσα σε συγγενείς, βρίσκεται όλο και περισσότερο στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας.
Στις ΗΠΑ, δημοσκόπηση της YouGov σε 4.395 ενηλίκους έδειξε ότι το 38% ήταν αποξενωμένο από τουλάχιστον ένα μέλος της οικογένειάς του. Συχνότερη ήταν η ρήξη μεταξύ αδελφών, την οποία ανέφερε το 24%, ενώ το 16% είχε απομακρυνθεί από γονέα και το 10% από παιδί. Μεταξύ των συχνότερων αιτιών αναφέρθηκαν η χειριστική και κακοποιητική συμπεριφορά, τα ψέματα ή η προδοσία, αλλά και οι συγκρούσεις γύρω από αξίες και τον τρόπο ζωής.
Τα ποσοστά, πάντως, χρειάζονται προσεκτική ανάγνωση. Οι επιστήμονες δεν χρησιμοποιούν πάντοτε τον ίδιο ορισμό της αποξένωσης: σε ορισμένες μελέτες σημαίνει πλήρη διακοπή της επαφής, ενώ σε άλλες περιλαμβάνει πολύ περιορισμένη επικοινωνία ή βαθιά συναισθηματική απομάκρυνση. Πρόσφατη φινλανδική έρευνα επισημαίνει επίσης ότι οι αιτίες είναι συνήθως σύνθετες, εξελίσσονται σε βάθος χρόνου και συχνά αφορούν ολόκληρο το οικογενειακό δίκτυο.
Όταν το «είμαι γονιός σου» συναντά το «σημασία έχει πώς μου φέρεσαι»
Πίσω από αρκετές οικογενειακές ρήξεις φαίνεται να υπάρχει μια βαθύτερη σύγκρουση γύρω από την ίδια την έννοια της οικογένειας.
Από τη μία βρίσκεται η αντίληψη ότι οι δεσμοί αίματος, η ηλικία και η θέση κάθε μέλους στην οικογενειακή ιεραρχία δημιουργούν υποχρεώσεις που πρέπει να γίνονται σεβαστές.
Από την άλλη, ενισχύεται η άποψη ότι ο συγγενικός δεσμός δεν αρκεί από μόνος του και ότι μια σχέση πρέπει να στηρίζεται στη συμπεριφορά, στην εμπιστοσύνη, στην ασφάλεια και στην αμοιβαιότητα.
Αυτή τη μετατόπιση αποτυπώνει με ιδιαίτερο ενδιαφέρον νέα αμερικανική μελέτη του 2026, βασισμένη σε εκτενείς συνεντεύξεις με 68 ανθρώπους που είχαν διακόψει την επαφή με τουλάχιστον ένα μέλος της οικογένειάς τους. Πολλοί επαναπροσδιόρισαν τι σημαίνει για τους ίδιους «οικογένεια», δίνοντας μικρότερη βαρύτητα στη βιολογική συγγένεια και μεγαλύτερη στις σχέσεις που χαρακτηρίζονται από εμπιστοσύνη, σταθερή παρουσία και υποστήριξη. Φίλοι, σύντροφοι, μέλη της κοινότητάς τους αλλά και συγγενείς με τους οποίους διατηρούσαν ουσιαστική σχέση μπορούσαν έτσι να αποκτήσουν κεντρικότερο ρόλο στη ζωή τους.
Η διαφορετική «γεωγραφία» της οικογένειας στην Ευρώπη
Η εικόνα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν κοιτάξουμε την Ευρώπη. Μεγάλη συγκριτική μελέτη του 2026, με στοιχεία από 23 ευρωπαϊκές χώρες, καταγράφει μια σαφή διαφορά Βορρά-Νότου στις σχέσεις γονέων και ενήλικων παιδιών.
Στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία, την Κύπρο και άλλες χώρες του Νότου, περίπου εννέα στους δέκα γονείς άνω των 60 ετών έχουν επικοινωνία με τουλάχιστον ένα παιδί τους περισσότερες από μία φορές την εβδομάδα.
Στις σκανδιναβικές και σε αρκετές χώρες της Ευρώπης τα αντίστοιχα ποσοστά είναι αισθητά χαμηλότερα.
Η Ελλάδα βρίσκεται πολύ ψηλά στη συνολική συχνότητα επικοινωνίας γονέων και ενήλικων παιδιών, αλλά όχι εξίσου ψηλά στις συναντήσεις διά ζώσης. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι στη χώρα μας μεγάλο μέρος αυτής της πολύ συχνής επικοινωνίας γίνεται τηλεφωνικά. Η Ελλάδα βρίσκεται επίσης ανάμεσα στις χώρες όπου είναι ιδιαίτερα συνηθισμένο τουλάχιστον ένα παιδί να κατοικεί κοντά στον γονέα του.
Τα στοιχεία αυτά δεν σημαίνουν ότι οι οικογένειες του Νότου είναι πιο «δεμένες» συναισθηματικά ούτε ότι εμφανίζουν λιγότερες συγκρούσεις. Δείχνουν, όμως, ότι η συχνή επαφή και η γεωγραφική εγγύτητα εξακολουθούν να αποτελούν ισχυρά χαρακτηριστικά των οικογενειακών σχέσεων. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η απομάκρυνση από την οικογένεια ενδέχεται να έρχεται σε εντονότερη σύγκρουση με τις κοινωνικές και οικογενειακές προσδοκίες.
Το ψυχικό αποτύπωμα της ρήξης
Η αποξένωση δεν είναι απαραίτητα μια ανώδυνη απελευθέρωση από μια δύσκολη σχέση. Γερμανική μελέτη σε 5.245 ενηλίκους τη συνέδεσε με χαμηλότερη ικανοποίηση από τη ζωή και περισσότερα καταθλιπτικά συμπτώματα. Η συσχέτιση ήταν ισχυρότερη για όσους είχαν βιώσει αποξένωση τόσο από γονείς όσο και από αδέλφια. Οι ίδιοι οι ερευνητές υπογραμμίζουν, ωστόσο, ότι η απομάκρυνση δεν είναι από τη φύση της αρνητική και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να αποτελεί έναν τρόπο προστασίας από μια επιβαρυντική οικογενειακή σχέση.
Από την άλλη πλευρά, η διακοπή μιας σχέσης δεν είναι πάντοτε οριστική. Αμερικανική μελέτη που παρακολούθησε οικογενειακές σχέσεις σε βάθος χρόνου έδειξε ότι το 81% όσων είχαν αποξενωθεί από τη μητέρα τους και το 69% όσων είχαν αποξενωθεί από τον πατέρα τους αποκατέστησαν αργότερα κάποια μορφή επαφής. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα πλήρη συμφιλίωση ούτε επιστροφή στην προηγούμενη σχέση· σημαίνει ότι η αποξένωση έπαψε να υφίσταται με τη μορφή που είχε καταγραφεί αρχικά.
Τελικά, η συζήτηση αφορά κάτι ευρύτερο από τη διακοπή της επικοινωνίας: Την επαναδιαπραγμάτευση ενός πανάρχαιου δεσμού: πόσα οφείλουμε ο ένας στον άλλον επειδή είμαστε οικογένεια και πόσα πρέπει να χτίζονται καθημερινά μέσα στην ίδια τη σχέση.
Με πληροφορίες από Journals of Gerontology, Journal of Aging Studies, Family Relations, Journal of Marriage and Family, YouGov
