Οι πρωταίτιοι του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου άκουσαν βαριές καταδίκες και τρεις από αυτούς τη θανατική ποινή. Η κυβέρνηση Καραμανλή τη μετέτρεψε σε ισόβια, στέλνοντας ένα διπλό μήνυμα: η αποκατεστημένη Δημοκρατία δεν εκδικείται, αλλά και δεν ξεχνά.
Η εικόνα είχε τεράστια ιστορική και συμβολική δύναμη. Οι άνθρωποι που τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου 1967 κατέλυσαν με τα όπλα τη δημοκρατική νομιμότητα, οκτώ χρόνια αργότερα δεν βρίσκονταν μπροστά σε κάποιο έκτακτο στρατοδικείο. Κάθονταν ως κατηγορούμενοι ενώπιον της τακτικής ελληνικής Δικαιοσύνης.
Η περίφημη Δίκη των Πρωταιτίων άρχισε στις 28 Ιουλίου 1975 και ολοκληρώθηκε με την απόφαση στις 23 Αυγούστου 1975. Διήρκεσε δηλαδή 27 ημερολογιακές ημέρες και διεξήχθη, για λόγους ασφαλείας, όχι σε δικαστικό μέγαρο αλλά στις Δικαστικές Φυλακές Κορυδαλλού, σε ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα σε πτέρυγα των γυναικείων φυλακών.
Πώς έφτασαν οι δικτάτορες στο εδώλιο
Η δικαστική διαδικασία δεν κινήθηκε αυτομάτως μετά τη Μεταπολίτευση. Καθοριστική υπήρξε η μήνυση που κατέθεσε ομάδα δικηγόρων: Ευάγγελος Γιαννόπουλος, Γρηγόρης Κασιμάτης, Φοίβος Κούτσικας, Κωνσταντίνος Αναγνωστάκης και Αλέξανδρος Λυκουρέζος. Ακολούθησε η δικαστική διερεύνηση και η παραπομπή των πρωταιτίων.
Το παραπεμπτικό βούλευμα αφορούσε αρχικά 24 πρόσωπα. Τελικά στο επίκεντρο της δίκης βρέθηκαν 20 κατηγορούμενοι για δύο κορυφαία εγκλήματα: εσχάτη προδοσία και στάση.
Ο Ντεγιάννης και η σύνθεση του δικαστηρίου
Πρόεδρος του Πενταμελούς Εφετείου ήταν ο εφέτης Ιωάννης Ντεγιάννης, ο δικαστής που ταυτίστηκε ιστορικά με τη δίκη και αργότερα χαρακτηρίστηκε «Εθνικός Δικαστής».
Μέλη του δικαστηρίου ήταν οι εφέτες Παναγιώτης Λογοθέτης, Παναγιώτης Κωνσταντινόπουλος, Ιωάννης Γρίβας και Γεώργιος Πλαγιανάκος.
Αναπληρωματικά μέλη ήταν οι Ηλίας Γιαννόπουλος και Δημήτριος Τζούμας, ενώ εισαγγελείς της έδρας ήταν οι Κωνσταντίνος Σταμάτης και Σπύρος Κανίνιας.
Αυτή ήταν και μία από τις μεγάλες θεσμικές διαφορές από όσα είχαν προηγηθεί επί επταετίας: τους πραξικοπηματίες δεν τους δίκασε κάποιος μηχανισμός πολιτικής αντεκδίκησης. Τους δίκασε η τακτική Δικαιοσύνη της Ελληνικής Δημοκρατίας.
Οι 65 μάρτυρες κατηγορίας
Στο δικαστήριο κατέθεσαν 65 μάρτυρες κατηγορίας. Ανάμεσά τους βρίσκονταν πρόσωπα από σχεδόν ολόκληρο το πολιτικό φάσμα της μεταπολεμικής Ελλάδας: Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Παναγής Παπαληγούρας, Γεώργιος Ράλλης, Γεώργιος Μαύρος, Ανδρέας Παπανδρέου, Ηλίας Ηλιού, Χαρίλαος Φλωράκης και Κωνσταντίνος Μητσοτάκης.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Άνθρωποι με τεράστιες πολιτικές διαφορές μεταξύ τους βρέθηκαν στην ίδια δικαστική αίθουσα καταθέτοντας για ένα κοινό ιστορικό γεγονός: την ένοπλη κατάλυση του δημοκρατικού πολιτεύματος.
Η ώρα των ποινών
Στις 23 Αυγούστου 1975 ο Ιωάννης Ντεγιάννης άρχισε να εκφωνεί την απόφαση.
Οι τρεις κεντρικοί πρωταίτιοι, Γεώργιος Παπαδόπουλος, Στυλιανός Παττακός και Νικόλαος Μακαρέζος, καταδικάστηκαν σε θάνατο για στάση και σε ισόβια κάθειρξη για εσχάτη προδοσία, μαζί με καθαίρεση.
Σε ισόβια κάθειρξη για εσχάτη προδοσία, μαζί με πρόσθετες ποινές για στάση, καταδικάστηκαν οι Δημήτριος Ιωαννίδης, Γρηγόριος Σπαντιδάκης, Γεώργιος Ζωιτάκης, Ιωάννης Λαδάς, Μιχαήλ Ρουφογάλης, Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, Αντώνιος Λέκκας και Μιχαήλ Μπαλόπουλος. Οι Οδυσσέας Αγγελής και Νικόλαος Ντερτιλής τιμωρήθηκαν με 20ετή κάθειρξη κατά συγχώνευση, ενώ οι Αλέξανδρος Χατζηπέτρος και Κωνσταντίνος Καρύδας αθωώθηκαν λόγω αμφιβολιών.
Οι φυγόδικοι Ιωάννης Παλαιολόγος και Πέτρος Κωτσέλης, καθώς και ο Κωνσταντίνος Ασλανίδης, καταδικάστηκαν ερήμην σε ισόβια.
«Και όταν λέμε ισόβια, εννοούμε ισόβια»
Το μεγάλο πολιτικό ζήτημα ξέσπασε αμέσως: θα εκτελούνταν οι θανατικές ποινές;
Η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή αποφάσισε να τις μετατρέψει σε ισόβια κάθειρξη.
Στη συλλογική μνήμη έμεινε η περίφημη φράση που αποδόθηκε στον Καραμανλή:
«Και όταν λέμε ισόβια, εννοούμε ισόβια».
Η ουσία της απόφασης ήταν βαθύτατα πολιτική. Η νέα Δημοκρατία δεν θα ξεκινούσε τη ζωή της με εκτελέσεις των δικτατόρων, αλλά ούτε θα επέτρεπε να θεωρηθεί η μετατροπή των ποινών πράξη επιείκειας που θα οδηγούσε σύντομα στην ελευθερία τους.
Και πράγματι, για ορισμένους από τους κορυφαίους καταδικασθέντες τα ισόβια αποδείχθηκαν κυριολεκτικά ισόβια.
Ποιο ήταν το τέλος των πρωταγωνιστών
Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος δεν αποφυλακίστηκε. Παρέμεινε κρατούμενος επί δεκαετίες. Τα τελευταία χρόνια αντιμετώπισε σοβαρότατα προβλήματα υγείας και νοσηλεύτηκε φρουρούμενος. Πέθανε στις 27 Ιουνίου 1999, ενώ εξακολουθούσε να εκτίει την ποινή του.
Ο Νικόλαος Μακαρέζος αποφυλακίστηκε το 1990 λόγω ανηκέστου βλάβης της υγείας του και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό. Πέθανε στις 3 Αυγούστου 2009, σε ηλικία 90 ετών.
Ο Στυλιανός Παττακός αποφυλακίστηκε επίσης το 1990 για λόγους υγείας. Έζησε άλλα 26 χρόνια και πέθανε στην Αθήνα στις 8 Οκτωβρίου 2016, σε ηλικία άνω των 100 ετών.
Ο Δημήτριος Ιωαννίδης, αντιθέτως, δεν βγήκε ποτέ ελεύθερος. Παρέμεινε κρατούμενος στον Κορυδαλλό και πέθανε στις 16 Αυγούστου 2010, ενώ είχε μεταφερθεί φρουρούμενος στο Κρατικό Νοσοκομείο Νίκαιας με σοβαρά προβλήματα υγείας. Δεν είχε υποβάλει αίτηση χάριτος.
Ιδιαίτερη περίπτωση υπήρξε ο Νικόλαος Ντερτιλής. Εκτός από τις ποινές που συνδέονταν με το πραξικόπημα, καταδικάστηκε αργότερα σε ισόβια για τη δολοφονία του Μιχάλη Μυρογιάννη κατά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Παρέμεινε επί περίπου 38 χρόνια κρατούμενος στη ΣΤ΄ Πτέρυγα του Κορυδαλλού και αρνήθηκε επανειλημμένα να υποβάλει αίτημα αποφυλάκισης. Πέθανε στις 28 Ιανουαρίου 2013, φρουρούμενος στο νοσοκομείο «Ερυθρός Σταυρός». Ήταν ο τελευταίος από τους χουντικούς που παρέμενε κρατούμενος.
Μια δίκη που σφράγισε τη Μεταπολίτευση
Η Δίκη των Πρωταιτίων δεν ήταν απλώς η δίκη 20 στρατιωτικών.
Ήταν η στιγμή κατά την οποία η νεογέννητη ακόμη Μεταπολίτευση έπρεπε να αποδείξει ότι η Δημοκρατία μπορούσε να αντιμετωπίσει εκείνους που την είχαν καταλύσει χωρίς να αντιγράψει τις δικές τους μεθόδους.
Δεν στήθηκαν έκτακτα δικαστήρια. Δεν υπήρξαν συνοπτικές εκτελέσεις. Υπήρξαν κατηγορίες, μάρτυρες, συνήγοροι, εισαγγελείς, δικαστές, ακροαματική διαδικασία και απόφαση.
Και όταν η Δικαιοσύνη αποφάσισε θάνατο για τους τρεις βασικούς πρωταιτίους, η πολιτική εξουσία πήρε επάνω της την ιστορική ευθύνη να μη γίνουν εκτελέσεις.
Αλλά έστειλε ταυτόχρονα και το άλλο μήνυμα.
Ισόβια δεν σήμαινε «λίγα χρόνια και μετά σπίτι».
Για τον Παπαδόπουλο, τον Ιωαννίδη και αργότερα τον Ντερτιλή, η φυλακή πράγματι τελείωσε μόνο όταν τελείωσε και η ζωή τους. Για τον Παττακό και τον Μακαρέζο η έξοδος ήρθε το 1990 λόγω βαριάς και ανήκεστης βλάβης της υγείας τους.
Πενήντα και πλέον χρόνια αργότερα, η Δίκη των Πρωταιτίων παραμένει μία από τις ισχυρότερες θεσμικές εικόνες της Μεταπολίτευσης: η δικτατορία είχε καταργήσει τη Δημοκρατία με τα τανκς· η Δημοκρατία απάντησε όχι με τανκς, αλλά με δικαστές.
