Κάθε 24η Ιουλίου, η Ελλάδα επιστρέφει συμβολικά στη νύχτα του 1974, όταν κατέρρευσε η δικτατορία και άρχισε η Μεταπολίτευση. Η φετινή, 52η επέτειος της αποκατάστασης της Δημοκρατίας περιελάμβανε την κατάθεση στεφάνου από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τασούλα στην προτομή του αντιστασιακού Σπύρου Μουστακλή, στο Πάρκο Ελευθερίας, και την καθιερωμένη βραδινή δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο. Η τελετή έχει ουσιαστικό ιστορικό βάρος καθώς τιμά όσους βασανίστηκαν, φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν και υπενθυμίζει ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί δεν υπήρξαν πάντοτε αυτονόητοι στην Ελλάδα.
Ωστόσο, μια επέτειος αφιερωμένη στη Δημοκρατία δεν μπορεί να περιορίζεται στη μνήμη, στις ομιλίες, στις εικόνες των επισήμων στον κήπο του Προεδρικού Μεγάρου, ή στο μενού. Οφείλει κυρίως να λειτουργεί και ως ετήσιος θεσμικός απολογισμός. Η Ελλάδα του 2026 είναι αναμφίβολα μια κοινοβουλευτική δημοκρατία, με ανταγωνιστικές εκλογές, νόμιμη αντιπολίτευση και κατοχυρωμένα πολιτικά δικαιώματα. Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν υπάρχει Δημοκρατία, αλλά τι ποιότητα έχει, πόσο αποτελεσματικά ελέγχεται η εξουσία και κατά πόσο προστατεύονται στην πράξη η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η ελευθερία του Τύπου, η λογοδοσία και ο δημόσιος χώρος.
Σε αυτό το ερώτημα, τα σημαντικότερα διεθνή δεδομένα δεν επιτρέπουν εφησυχασμό.
Η σαφέστερη προειδοποίηση έρχεται από το V-Dem
Η έκθεση Democracy Report 2026 του V-Dem Institute, ενός από τα πληρέστερα διεθνή ερευνητικά προγράμματα για τη μέτρηση της Δημοκρατίας, καταγράφει την Ελλάδα ως μία από τις δέκα εντονότερες περιπτώσεις «αυταρχικοποίησης» ή, σε πιο ακριβή ελληνική διατύπωση, δημοκρατικής οπισθοδρόμησης. Ο όρος δεν σημαίνει ότι η χώρα μετατράπηκε σε δικτατορία αλλά περιγράφει μια διαδικασία κατά την οποία οι δημοκρατικοί κανόνες και τα θεσμικά αντίβαρα εξασθενούν σταδιακά, ακόμη και όταν οι εκλογές συνεχίζουν να διεξάγονται.
Ο Δείκτης Φιλελεύθερης Δημοκρατίας του V-Dem δεν εξετάζει μόνο αν πραγματοποιούνται εκλογές. Συνδυάζει την εκλογική διαδικασία με τον κοινοβουλευτικό και δικαστικό έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας, το κράτος δικαίου, τις ατομικές ελευθερίες και την ανεξαρτησία των θεσμών. Στην έκθεση του 2026, η ελληνική περίοδος υποχώρησης αρχίζει το 2019 και η συνολική πτώση υπολογίζεται σε 0,195 μονάδες, την έβδομη μεγαλύτερη μεταξύ των δέκα χωρών της συγκεκριμένης κατηγορίας. Για το 2025, η Ελλάδα συγκεντρώνει 0,57 στον Δείκτη Φιλελεύθερης Δημοκρατίας και κατατάσσεται 52η, ενώ στον επιμέρους δείκτη που μετρά τα φιλελεύθερα θεσμικά στοιχεία, δηλαδή τα αντίβαρα στην εκτελεστική εξουσία, το κράτος δικαίου και τις ελευθερίες, βρίσκεται στην 75η θέση.
Η ίδια έκθεση σημειώνει ότι η επιδείνωση φαίνεται να έχει ανακοπεί κατά τα δύο τελευταία χρόνια κάτι που είναι θετικό, αλλά δεν αποτελεί ακόμη αντιστροφή της συνολικής υποχώρησης που έχει ήδη καταγραφεί. Τα στοιχεία, άλλωστε, δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως κομματικό σύνθημα ούτε ως απόδειξη μιας δήθεν θεσμικής κατάρρευσης. Δείχνουν όμως κάτι σαφές: η εκλογική νομιμοποίηση από μόνη της δεν εξασφαλίζει υψηλή ποιότητα Δημοκρατίας. Μια κυβέρνηση μπορεί να διαθέτει καθαρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία και, ταυτόχρονα, το σύστημα ελέγχου της να γίνεται λιγότερο αποτελεσματικό, η ενημέρωση περισσότερο εξαρτημένη και η λογοδοσία δυσκολότερη.
Η ίδια τάση καταγράφεται και από άλλους οργανισμούς
Το International IDEA, διακυβερνητικός οργανισμός που παρακολουθεί τη δημοκρατική επίδοση παγκοσμίως, κατατάσσει την Ελλάδα στις χώρες υψηλής επίδοσης ως προς την πολιτική αντιπροσώπευση, αλλά μόνο στη μεσαία κατηγορία ως προς τα δικαιώματα, το κράτος δικαίου και τη συμμετοχή. Πιο συγκεκριμένα, για την περίοδο 2019-2024 διαπιστώνεται μια αξιοσημείωτη οπισθοχώρηση όσον αφορά την πρόσβαση στη Δικαιοσύνη, στην ελευθερία του Τύπου και της έκφρασης, στις πολιτικές ελευθερίες, στην ελευθερία λειτουργίας των πολιτικών κομμάτων, στην αποτελεσματικότητα του Κοινοβουλίου και στην απουσία διαφθοράς. Ειδικότερα για τη διετία 2023-2024, διαπιστώθηκε η πτώση της χώρας στην μεσαία κατηγορία ως προς τα δικαιώματα.
Η σύγκλιση των μετρήσεων έχει σημασία καθώς διαφορετικοί οργανισμοί, με διαφορετικές μεθοδολογίες, εντοπίζουν προβλήματα στους ίδιους περίπου πυλώνες: θεσμικά αντίβαρα, Δικαιοσύνη, ελευθερία έκφρασης, αποτελεσματικός κοινοβουλευτικός έλεγχος και διαφάνεια. Κατά συνέπεια δεν μιλάμε για μια μεμονωμένη κατάταξη που μπορεί εύκολα να απορριφθεί ως άδικη ή ιδεολογικά φορτισμένη αλλά για μια ανησυχητική πραγματικότητα που αποτυπώνεται, πέραν της καθημερινής ζωής, σε σημαντικούς δείκτες.
Ανάλογη είναι η εικόνα στον Δείκτη Κράτους Δικαίου 2025 του World Justice Project. Η συνολική βαθμολογία της Ελλάδας μειώθηκε και η χώρα κατατάχθηκε 48η μεταξύ 143 κρατών. Η θέση της είναι, ωστόσο, αισθητά χαμηλότερη όταν συγκρίνεται με χώρες αντίστοιχου θεσμικού και οικονομικού επιπέδου: βρίσκεται στην 29η θέση μεταξύ των 31 χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών και της Βόρειας Αμερικής, πάνω μόνο από τη Βουλγαρία και την Ουγγαρία, καθώς και στην 43η θέση μεταξύ 51 χωρών υψηλού εισοδήματος. Στους επιμέρους δείκτες καταλαμβάνει την 29η θέση από τις 31 στην ανοικτή διακυβέρνηση, στα θεμελιώδη δικαιώματα, στην εφαρμογή των κανονιστικών κανόνων και στην ποινική Δικαιοσύνη.
Το World Justice Project καταγράφει της υποχώρηση της Ελλάδας σε κρίσιμους τομείς για την ποιότητα της δημοκρατίας όπως στην ελευθερία γνώμης και έκφρασης, στην ελευθερία συνάθροισης και συνεταιρισμού και στη συμμετοχή των πολιτών. Επίσης, επιδείνωση παρουσίασαν οι δείκτες που είναι σχετικοί με την λειτουργία της Δικαιοσύνης, ειδικά ως αντίβαρο για την εκτελεστική εξουσία και αν η αστική και ποινική απονομή δικαιοσύνης προστατεύεται από αθέμιτες κυβερνητικές παρεμβάσεις. Προφανέστατα, οι μεταβολές αυτές στην καρδιά της δημοκρατικής λειτουργίας έχουν εξαιρετικά αρνητικό αντίκτυπο αφού η ποιότητα του πολιτεύματος κρίνεται όταν οι θεσμοί του καλούνται να ελέγξουν αυτούς που κατέχουν την ισχύ.
Η προβληματική ελευθερία του Τύπου
Η εικόνα γίνεται ακόμη καθαρότερη στον Παγκόσμιο Δείκτη Ελευθερίας του Τύπου των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα. Το 2026 η Ελλάδα βρίσκεται στην 86η θέση μεταξύ 180 χωρών, τη χαμηλότερη θέση κράτους-μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πίσω από την Κύπρο και την Ουγγαρία. Η σχετική θέση της χώρας μπορεί μεν να βελτιώθηκε κατά 3 βαθμίδες σε σχέση με το 2025 αλλά η απόλυτη βαθμολογία της μειώθηκε από 55,37 σε 55,05. Το τελευταίο είναι μια χρήσιμη υπενθύμιση πως η άνοδος σε μια κατάταξη δεν σημαίνει αυτόματα βελτίωση καθώς άλλες χώρες μπορεί να γνώρισαν μεγαλύτερη επιδείνωση.
Οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα μιλούν για «συστημική κρίση» της ελευθερίας του Τύπου ήδη από το 2021. Επισημαίνουν τη μεγάλη συγκέντρωση της ιδιοκτησίας των μέσων ενημέρωσης, τις επιχειρηματικές και πολιτικές διασυνδέσεις ορισμένων ιδιοκτητών, τη χαμηλή εμπιστοσύνη των πολιτών στα μέσα, τις καταχρηστικές αγωγές κατά δημοσιογράφων και τα αναπάντητα ερωτήματα γύρω από τις παρακολουθήσεις δημοσιογράφων και τη δολοφονία του Γιώργου Καραϊβάζ. Στον οικονομικό δείκτη της ελευθερίας του Τύπου η Ελλάδα κατατάσσεται 129η, ενώ στον πολιτικό δείκτη βρίσκεται στην 94η θέση.
Τα δεδομένα αυτά υποστηρίζουν ότι οι συνθήκες μέσα στις οποίες ασκείται η δημοσιογραφία στην Ελλάδα είναι ασθενέστερες από εκείνες που θα αναμένονταν σε ένα κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης με περισσότερο από μισό αιώνα αδιάλειπτης δημοκρατικής ζωής.
Τα ανοιχτά μέτωπα του κράτους δικαίου
Η επίσημη έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου του 2026, μπορεί να χρησιμοποιεί μια πιο θεσμικά προσεκτική διατύπωση, αλλά τα συμπεράσματά παραμένουν εξαιρετικά ανησυχητικά. Η Επιτροπή αναγνωρίζει κάποια πρόοδο στην προστασία των δημοσιογράφων από καταχρηστικές αγωγές και στα πρώτα βήματα διαλόγου με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Ταυτόχρονα, όμως, καταγράφει μόνο περιορισμένη πρόοδο στη δημιουργία σταθερού ιστορικού διώξεων και τελεσίδικων αποφάσεων για υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς υψηλού επιπέδου.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σημειώνει πως η χώρα μας δεν έχει προχωρήσει στην θεσμοθέτηση του lobbying, αφού η νομοθεσία καλύπτει μόνο ένα περιορισμένο αριθμό προσώπων που ασκούν επιρροή στη λήψη αποφάσεων. Επίσης, η επικοινωνία των κρατικών φορέων με την κοινωνία των πολιτών γίνεται ακόμη ευκαιριακά κι όχι σε ένα ξεκάθαρα θεσμοθετημένο περιβάλλον. Τέλος, παραμένει σε εκκρεμότητα η ολοκλήρωση της νομοθεσίας για την προστασία δημοσιογράφων κι άλλων από καταχρηστικές αγωγές (SLAPP).
Αυτές οι παρατηρήσεις είναι σημαντικές επειδή η Δημοκρατία δεν υποχωρεί μόνο μέσα από θεαματικές παραβιάσεις, αλλά πιο συχνά φθείρεται από τη συσσώρευση θεσμικών εκκρεμοτήτων: από υποθέσεις που δεν καταλήγουν εγκαίρως, ελέγχους που παραμένουν τυπικοί, αδιαφανείς σχέσεις επιρροής, εξαρτημένη ενημέρωση και μηχανισμούς λογοδοσίας που λειτουργούν αργά ή αποσπασματικά. Η διάβρωση είναι σταδιακή, γι’ αυτό και είναι εύκολο να κανονικοποιηθεί.
Εντούτοις, χρειάζεται να είμαστε ακριβείς. Η Ελλάδα δεν είναι ανελεύθερο καθεστώς. Η Freedom House εξακολουθεί να τη χαρακτηρίζει «Ελεύθερη», με βαθμολογία 85 στα 100. Το 2020, ωστόσο, η αντίστοιχη βαθμολογία ήταν 88 και έκτοτε έχει υποχωρήσει κατά τρεις μονάδες. Η ορθή περιγραφή, επομένως, δεν είναι «κατάρρευση της Δημοκρατίας», αλλά μετρήσιμη υποβάθμιση ορισμένων κρίσιμων χαρακτηριστικών της.
Από τη δεξίωση στον θεσμικό απολογισμό
Η Επέτειος για την Αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα είναι ένα σημαντικό ορόσημο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η Ελλάδα κατόρθωσε να αποτινάξει την ντροπή της δικτατορίας και να θεμελιώσει έναν σταθερό κοινοβουλευτισμό, ενώ παράλληλα επούλωσε τις πληγές της μετεμφυλιακής περιόδου. Την περίοδο αυτή εδραιώθηκε η ευρωπαϊκή και δημοκρατική ταυτότητα της χώρας, μια κληρονομιά που δεν μπορεί να ακυρωθεί εξαιτίας των σημερινών αδυναμιών και αστοχιών.
Για τους λόγους αυτούς, οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε την διολίσθηση της ποιότητας της δημοκρατίας μας έγκαιρα και αποφασιστικά. Πρώτα απ’ όλα η παραδοχή. Η φετινή δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο, θα έχει νόημα μόνο αν συνοδευτεί από την παραδοχή ότι μεν η δημοκρατία στην χώρα παραμένει λειτουργική αλλά η ποιότητά της έχει οπισθοχωρήσει σημαντικά σε κρίσιμους τομείς. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των Ελλήνων στη δημοκρατία και τους θεσμούς της είναι η απόλυτη προτεραιότητα. Ως εκ τούτου χρειάζεται ταχύτερη και πραγματική ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ισχυρότερος κοινοβουλευτικός έλεγχος, διαφανείς κανόνες στη λειτουργία των ομάδων πίεσης (lobbying), στην ιδιοκτησία των ΜΜΕ, προστασία των δημοσιογράφων και χώρο για την κοινωνία των πολιτών.
Η Δημοκρατία δεν τιμάται μια τυπική δεξίωση αφιερωμένη στην ανάμνηση της επιστροφής της που η ουσία της είναι οι παραβρισκόμενοι ή το μενού – αυτό την κατατάσσει σε μια lifestyle εκδήλωση. Η Δημοκρατία τιμάται πραγματικά όταν οι ίδιοι οι θεσμοί της κάνουν την ειλικρινή αυτοκριτική τους χωρίς φόβο ή πολιτική σκοπιμότητα. Η 24η Ιουλίου του 2026, όπως και κάθε χρόνο, δεν πρέπει να είναι απλώς μια γιορτή-υπενθύμιση για όσα κατακτήθηκαν το 1974 αλλά μια υπενθύμιση πως οι θεσμοί είναι εύθραυστοι, η Δημοκρατία δεν είναι αυτονόητη.
Ας μη χάσουμε σταδιακά, όσα ακριβώς θεωρήσαμε ότι έχουν πλέον κατακτηθεί οριστικά.
Πηγές
Nord, Marina, Ana Good God, Staffan I. Lindberg, David Altman και Tiago Fernandes. Democracy Report 2026: Unraveling the Democratic Era? Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ, V-Dem Institute, 2026.
International IDEA. Greece – The Global State of Democracy: Democracy Tracker. Τελευταία ενημέρωση: Ιούλιος 2025.
World Justice Project. Greece Ranks 48 out of 143 in the WJP Rule of Law Index 2025. 28 Οκτωβρίου 2025.
World Justice Project. WJP Rule of Law Index 2025 – Greece Country Profile.
Reporters Without Borders. Greece – World Press Freedom Index 2026.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Έκθεση του 2026 για το κράτος δικαίου – Κεφάλαιο για την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ελλάδα. 17 Ιουλίου 2026.
Freedom House. Greece: Freedom in the World 2026.
Freedom House. Greece: Freedom in the World 2020.
*
Ο Θεμιστοκλής Ζανίδης είναι γεωπολιτικός αναλυτής και ιδρυτής του GeoSec Insights, με έδρα τη Νέα Υόρκη. Το έργο του επικεντρώνεται στη διεθνή ασφάλεια, τον στρατηγικό ανταγωνισμό και τις μεταβολές της παγκόσμιας ισορροπίας ισχύος.
