Το ΠΑ.ΣΟ.Κ. δεν ήταν ποτέ απλώς ένα κόμμα. Υπήρξε κοινωνικό φαινόμενο, πολιτική ταυτότητα, μηχανισμός εξουσίας, συναισθηματική πατρίδα για εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες. Από τον Ανδρέα Παπανδρέου, τον Γιώργο Γεννηματά, τον Κώστα Λαλιώτη, τη Βάσω Παπανδρέου, τον Γεράσιμο Αρσένη, τον Κώστα Λαλιώτη, τον Κώστα Σημίτη, μέχρι τις νεότερες γενιές στελεχών, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. υπήρξε για δεκαετίες ο μεγάλος πρωταγωνιστής της Κεντροαριστεράς. Σήμερα, όμως, το ίδιο κόμμα, με τη μορφή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. – Κινήματος Αλλαγής, δίνει μάχη για να κρατήσει διψήφιο ποσοστό στις δημοσκοπήσεις και να μην εγκλωβιστεί οριστικά στον ρόλο του τρίτου ή ακόμη και τέταρτου παίκτη.
Η διαδρομή από τη Φώφη Γεννηματά μέχρι σήμερα είναι, στην πραγματικότητα, η ιστορία μιας παράταξης που προσπάθησε να ξανασταθεί όρθια, αλλά δεν κατάφερε να πείσει ότι μπορεί να ξαναγίνει πλειοψηφικό ρεύμα. Η Φώφη ανέλαβε ένα ΠΑ.ΣΟ.Κ. βαριά τραυματισμένο από τα μνημονιακά χρόνια, από την πολιτική φθορά της συγκυβέρνησης, από τη μετακίνηση μεγάλου τμήματος της παλιάς κοινωνικής του βάσης προς τον ΣΥΡΙΖΑ. Δεν ανέλαβε κόμμα εξουσίας. Ανέλαβε ερείπια προς αναστήλωση.
Κι όμως, εκείνη την περίοδο υπήρχε κάτι που σήμερα μοιάζει σχεδόν πολυτέλεια: εσωτερικό μέτρο. Η Φώφη Γεννηματά είχε αντιπάλους, είχε διαφορετικές φωνές γύρω της, είχε στελέχη με φιλοδοξίες. Δεν είχε όμως καθημερινό δημόσιο πετροπόλεμο. Δεν είχε την εικόνα ενός κόμματος όπου κάθε δήλωση κορυφαίου στελέχους γίνεται αφορμή για νέα κρίση. Κατάφερε να κρατήσει ζωντανό το νήμα της παράταξης, να δημιουργήσει τη Δημοκρατική Συμπαράταξη και μετά το Κίνημα Αλλαγής, να ενώσει έστω και ατελώς κομμάτια ενός χώρου που κινδύνευε να διαλυθεί.
Το πρόβλημα άρχισε να φαίνεται καθαρότερα όταν η ανασυγκρότηση σταμάτησε να είναι αμυντική ανάγκη και έγινε ερώτημα εξουσίας. Μετά τον θάνατο της Φώφης, η μάχη ηγεσίας του 2021 άνοιξε ξανά όλες τις εσωτερικές φιλοδοξίες: Νίκος Ανδρουλάκης, Γιώργος Παπανδρέου, Ανδρέας Λοβέρδος, Παύλος Γερουλάνος, Χάρης Καστανίδης, Παύλος Χρηστίδης. Ο Ανδρουλάκης εξελέγη με καθαρή εντολή, ως πρόσωπο ανανέωσης, ευρωπαϊκής εμπειρίας και απόστασης από τα παλιά μέτωπα. Η επιστροφή του ονόματος ΠΑ.ΣΟ.Κ. έδωσε συναισθηματική ώθηση. Οι εκλογές του 2023 έδειξαν άνοδο. Όμως η άνοδος δεν έγινε άλμα.
Εκεί βρίσκεται η μεγάλη πληγή. Το ΠΑ.ΣΟ.Κ. περίμενε ότι η κατάρρευση του ΣΥΡΙΖΑ θα του άνοιγε διάδρομο επιστροφής στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Αντί γι’ αυτό, έμεινε συχνά με την αίσθηση της «ακίνητης βελόνας». Δεν καρπώθηκε όσο θα ήθελε τη φθορά της Νέας Δημοκρατίας, δεν έγινε αυτονόητη επιλογή διακυβέρνησης, δεν έπεισε ότι διαθέτει καθαρό σχέδιο εξουσίας. Και όσο οι δημοσκοπήσεις δεν έδιναν την αναμενόμενη εκτόξευση, τόσο οι εσωτερικοί λογαριασμοί άρχισαν να ανοίγουν.
Η δεύτερη μάχη του Ανδρουλάκη για την ηγεσία, το 2024, δεν έκλεισε το ζήτημα. Το αντίθετο: άφησε πίσω της ένα πολυκεντρικό ΠΑ.ΣΟ.Κ. με Χάρη Δούκα, Παύλο Γερουλάνο, Άννα Διαμαντοπούλου, Μιχάλη Κατρίνη, Νάντια Γιαννακοπούλου και άλλες φωνές που δεν μπορούν να αγνοηθούν. Άλλοι βλέπουν ανάγκη διαλόγου με τις «προοδευτικές δυνάμεις». Άλλοι φοβούνται ότι τέτοιος διάλογος μπορεί να καταπιεί το ΠΑ.ΣΟ.Κ. Άλλοι αφήνουν ανοιχτά παράθυρα σε μετεκλογικές συνεννοήσεις, ιδίως αν η Νέα Δημοκρατία δεν πετύχει αυτοδυναμία. Άλλοι θεωρούν κάθε τέτοια σκέψη πολιτική αυτοκτονία.
Γι’ αυτό και το θέμα των συνεργασιών είναι σήμερα εκρηκτικό. Αν η Ν.Δ. βρεθεί χωρίς αυτοδυναμία, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. θα πιεστεί από παντού: από όσους θα ζητούν «υπεύθυνη στάση», από όσους θα απαιτούν προοδευτική συμμαχία, από όσους θα προειδοποιούν ότι κάθε κυβερνητική συμμετοχή χωρίς καθαρή πρωτιά θα το ξαναστείλει στην ιστορική του τραυματική μνήμη. Η ηγεσία Ανδρουλάκη θέλει να αποφύγει την παγίδα. Αλλά η παγίδα υπάρχει ακριβώς επειδή το κόμμα δεν έχει πείσει ακόμη ότι μπορεί να την υπερβεί με δική του νίκη.
Το αποτέλεσμα είναι ένα κόμμα που αντί να εκπέμπει κυβερνητική ετοιμότητα, εκπέμπει νευρικότητα. Η αντιπαράθεση Δούκα – Διαμαντοπούλου, οι αιχμές Γερουλάνου για τη δημοσκοπική στασιμότητα, η πίεση από νέα σχήματα στον ευρύτερο χώρο, αλλά και η Πλεύση Ελευθερίας που σε προηγούμενη φάση έδειξε πόσο ρευστό είναι το αντισυστημικό ακροατήριο, συνθέτουν ένα σκηνικό πολιτικής ασφυξίας. Ο Ανδρουλάκης ζητά ενότητα. Όμως η ενότητα δεν διατάσσεται. Κερδίζεται.
Το ΠΑ.ΣΟ.Κ. δεν κινδυνεύει επειδή έχει πολλές απόψεις. Αυτό ήταν πάντα μέρος της δύναμής του. Κινδυνεύει επειδή οι πολλές απόψεις δεν γίνονται ενιαία στρατηγική. Η παράταξη του Ανδρέα ήξερε να μετατρέπει την εσωτερική πολυφωνία σε κοινωνική ορμή. Το σημερινό ΠΑ.ΣΟ.Κ. συχνά τη μετατρέπει σε δημόσια φθορά.
Και εδώ είναι το κρίσιμο ερώτημα: θέλει το ΠΑ.ΣΟ.Κ. να γίνει ξανά κόμμα εξουσίας ή βολεύεται να επιβιώνει ως κόμμα αναφοράς; Διότι άλλο η ιστορική μνήμη και άλλο η πολιτική δυναμική. Η μνήμη φέρνει συγκίνηση. Η δυναμική φέρνει ψήφους. Και αυτή τη στιγμή, η Χαριλάου Τρικούπη έχει πολλή μνήμη, αρκετή φιλοδοξία, αλλά όχι ακόμη την πειστική απάντηση που θα την ξανακάνει κυρίαρχη δύναμη της Κεντροαριστεράς.
