Οι επερχόμενες βουλευτικές εκλογές θα λάβουν χώρα σε μια περίοδο κατά την οποία οι προκλήσεις αυξάνονται ενώ ταυτόχρονα υπάρχει δυσπιστία για το πολιτικό σύστημα και τους θεσμούς. Η Κύπρος χρειάζεται μια νέα ποιότητα πολιτικής ζωής, βασισμένη στη σοβαρότητα, τον ορθολογισμό και την ειλικρινή διάθεση προσφοράς. Χρειάζεται μια πολιτική κουλτούρα μακριά από τον λαϊκισμό, η οποία να στηρίζεται στη γνώση, τη σοβαρότητα, την κοινωνική ευαισθησία και τη θεσμική υπευθυνότητα.
Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το πολιτικό σύστημα αντιμετωπίζει μια σοβαρή κρίση η οποία σταδιακά εμβαθύνεται. Είναι καθοριστικής σημασίας να ανακοπεί η αρνητική αυτή πορεία και να θριαμβεύσει η πολιτική. Τι απαιτείται; Θεωρώ ότι είναι σημαντικό να υπάρχει μια ουσιαστική ανανέωση του συστήματος και σε θέματα ιδεών αλλά και προσώπων. Συνοπτικά καταθέτω τις πιο κάτω εισηγήσεις οι οποίες είναι δυνατό να συμβάλουν προς την ορθή κατεύθυνση.
- Κυπριακό: Η πολιτική που έχει ακολουθηθεί όλα αυτά τα χρόνια δεν έχει οδηγήσει στα επιθυμητά αποτελέσματα. Αντίθετα, το διαπραγματευτικό πλαίσιο έχει μετακινηθεί προς τις θέσεις της τουρκικής πλευράς. Υπό τις περιστάσεις θεωρώ απαραίτητη την κατάθεση κατευθυντήριων γραμμών για ένα κανονικό κράτος καθώς και την υιοθέτηση μιας εξελικτικής διαδικασίας. Είναι απαραίτητο όπως υπάρχει σεβασμός για τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα όλων των πολιτών ανεξάρτητα από την εθνικότητα και τη θρησκεία τους.Ελάχιστος στόχος η μη επιδείνωση του status quo και μέγιστος η ολοκλήρωση της κυπριακής ανεξαρτησίας.
- Ιστορική Αυτογνωσία και Εθνική Συμφιλίωση: Διαφαίνεται ότι υπάρχει μια πολυδιάστατη σύγχυση καθώς και συγκρουόμενες προσεγγίσεις σε κρίσιμα θέματα της δημόσιας ζωής μεταξύ των Ελληνοκυπρίων. Ταυτόχρονα κατά καιρούς προκύπτουν αντιπαραθέσεις για θέματα ταυτότητας, ιστορίας και συμβόλων. Είναι απαραίτητο να αξιολογηθεί ολοκληρωμένα το τι έλαβε χώρα και να προχωρήσουμε μπροστά. Η εθνική συμφιλίωση και η ενότητα είναι απαραίτητες, αν και όχι επαρκείς, προϋποθέσεις ευόδωσης του αγώνα μας.
- Οικονομία: Είναι επίσης σημαντικό να υπάρξει ένα νέο υπόδειγμα στον τομέα της οικονομίας το οποίο να δίνει προοπτική, να ενθαρρύνει τη βιώσιμη ανάπτυξη και να εξασφαλίζει την κοινωνική συνοχή. Η εξαγορά σημαντικών τομέων της οικονομίας καθώς και γης από ξένα κεφάλαια δημιουργεί εύλογες ανησυχίες. Είναι σημαντικό να υπάρξουν νέοι μοχλοί οικονομικής μεγέθυνσης, ισοζυγισμένη ανάπτυξη και μείωση της ανισότητας. Στα πλαίσια αυτά επιβάλλεται και η αναβάθμιση του πρωτογενούς και δευτερογενούς τομέα της οικονομίας.
- Ενεργειακή Πολιτική και Πράσινη Ανάπτυξη: Είναι αδιανόητο οι τιμές του ηλεκτρισμού να είναι από τις πιο ψηλές στην ΕΕ. Οι σχεδιασμοί που γίνονται είναι χρονοβόροι και οι πολίτες δεν βλέπουν χειροπιαστά αποτελέσματα. Πέραν τούτου υπάρχει βαθειά απογοήτευση για τα τεκταινόμενα. Οι μελέτες βιωσιμότητας πρέπει να γίνονται πριν και όχι μετά τις υπογραφές για όλα τα έργα. Ιδιαίτερη σημασία πρέπει να δοθεί στην ουσιαστική αναβάθμιση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η πράσινη ανάπτυξη πρέπει να προωθηθεί με τρόπο που δεν δημιουργείται κοινωνικοοικονομικό κόστος.
- Συμμετοχή στην ΕΕ και Εξωτερική Πολιτική: Εξ ορισμού η συμμετοχή της Κύπρου στην ΕΕ επηρεάζει δραστικά και την εξωτερική πολιτική της χώρας. Μέσα στο πλαίσιο αυτό η Κύπρος καλείται να λειτουργήσει δημιουργικά με στόχο την εξυπηρέτηση των εθνικών της συμφερόντων. Είναι επίσης σημαντικό παρά το μικρό της μέγεθος να έχει τη δική της συμβολή στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι.
Η Κύπρος καλείται επίσης να διατηρεί σχέσεις με όλα τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ για προφανείς λόγους. Επιπρόσθετα, είναι σημαντικό να καλλιεργεί σχέσεις και με τις υπόλοιπες χώρες. Επί τούτου σημειώνεται ότι ιδιαίτερης σημασίας είναι η ανάπτυξη των σχέσεων με την Ινδία και την Ιαπωνία.
Σε σχέση με την πολιτική της Κύπρου στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής είναι καθοριστικής σημασίας η εξισορρόπηση μεταξύ Ρεαλπολιτίκ και Διεθνούς Δικαίου.
Τέλος υπογραμμίζεται ότι η Κύπρος πρέπει να έχει σημαντική συμμετοχή στη διεθνή αγορά προβολής και ανταλλαγής ιδεών. Η θλιβερή πραγματικότητα είναι ότι το ιστορικό της συμμετοχής της είναι πενιχρό. Το κράτος πρέπει επιτέλους να λειτουργήσει ανάλογα στηρίζοντας τις δεξαμενές σκέψης. Είναι απαράδεκτο το γεγονός ότι δεν υπάρχει πολιτική επί τούτου σήμερα.
- Εκπαίδευση και Έρευνα: Είναι σημαντικό να αναβαθμισθεί ουσιαστικά το επίπεδο παιδείας σε όλες τις βαθμίδες και ταυτόχρονα να ενθαρρυνθεί η κριτική σκέψη. Υπάρχει η αίσθηση ότι με τους πόρους που δαπανώνται θα έπρεπε να υπάρχουν καλύτερα αποτελέσματα σε όλα τα επίπεδα. Σημειώνεται επίσης ότι στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης παρατηρείται μια άναρχη ανάπτυξη. Παρά την πρόοδο που έχει επιτευχθεί, η Κύπρος δεν έχει καταστεί ακόμα περιφερειακό ακαδημαϊκό κέντρο.
Στον τομέα της έρευνας θα μπορούσαν επίσης να είχαν γίνει πολύ περισσότερα. Είναι θέμα πόρων αλλά και διαδικασιών που επηρεάζουν την έρευνα.
- Υγιεία: Το ΓεΣΥ αποτελεί μια κατάκτηση για την κοινωνία. Είναι όμως απαραίτητο να γίνονται συστηματικά οι επιβαλλόμενες επικαιροποιήσεις για αφ’ ενός τη συγκράτηση του κόστους και αφ’ ετέρου τη συνέχιση της αναβάθμισης των υπηρεσιών υγίειας. Είναι επίσης σημαντικό η Κύπρος να εξελιχθεί σε ένα αξιόλογο ιατρικό περιφερειακό κέντρο.
- Δημογραφικά Ζητήματα και Μεταναστευτικό: Το ποσοστό γονιμότητας των Ελληνοκύπριων έχει μειωθεί γύρω στο 1,3 τα τελευταία χρόνια. Ως γνωστό για την αναπλήρωση του πληθυσμού απαιτείται δείκτης γονιμότητας 2,1. Πέραν τούτου η Κύπρος αντιμετωπίζει σήμερα το πρόβλημα της παράτυπης μετανάστευσης. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι στην ελεύθερη Κύπρο το ποσοστό κατοίκων από την ΕΕ και τρίτες χώρες είναι γύρω στο 20%. Αυτό δεν περιλαμβάνει τους παράτυπους μετανάστες.
Είναι επίσης προφανές ότι το κράτος θα πρέπει να εργασθεί για τη στήριξη των οικογενειών και την αύξηση του ποσοστού γονιμότητας. Τα δύσκολα κοινωνικοοικονομικά δεδομένα καθώς και ένα διαφοροποιημένο σύστημα αξιών σε σχέση με το παρελθόν δυσκολεύει την υλοποίηση του σημαντικού αυτού στόχου. Προς αντιμετώπιση των δεδομένων αυτών είναι σημαντικό να αναληφθούν συγκεκριμένες δράσεις.
- Αξιακό Σύστημα: Για χρόνια τώρα η Κύπρος είναι δέκτης διαφόρων ιδεολογικών ρευμάτων ως αποτέλεσμα της συμμετοχής στην ΕΕ και της παγκοσμιοποίησης. Ταυτόχρονα, η κατοχή, ο τουρισμός και η μετανάστευση δημιούργησαν νέα δεδομένα.
Το ζητούμενο είναι η διατήρηση κάποιων βασικών αρχών σε ένα εξαιρετικά δύσκολο περιβάλλον. Υπογραμμίζονται, μεταξύ άλλων, η ιστορική αυτογνωσία, η εθνική ταυτότητα, ο αλληλοσεβασμός, ο θεσμός της οικογένειαςκαι η κοινωνική συνοχή.
Επιπρόσθετα, ενώ οι προσωπικές φιλοδοξίες είναι θεμιτές είναι πολύ σημαντικό να παραμερισθεί ο υπέρμετρος ατομικισμός και να υπάρχει εκτίμηση και για τους συλλογικούς στόχους. Το άκρατο κυνήγι του κέρδους χωρίς περιορισμούς έχει θλιβερά κοινωνικά αποτελέσματα.
- Αξιοποίηση της Γνώσης και Αξιοκρατία: Ολοένα και περισσότερο στη νέα εποχή η μη επαρκής επιστράτευση της γνώσης στη διαδικασία λήψης αποφάσεων έχει αρνητικά αποτελέσματα – είτε πρόκειται για την οικονομία, την εκπαίδευση, την έρευνα και το Κυπριακό.
Πρέπει επίσης να τονισθεί ότι η αξιοκρατία είναι απαραίτητη για τρεις βασικούς λόγους: για καλύτερα αποτελέσματα στον δημόσιο βίο, για σκοπούς δικαιοσύνης και για την κοινωνική συνοχή.
- Δικαιοσύνη και Αποκατάσταση της Αξιοπιστίας των Θεσμών και του Πολιτικού Συστήματος: Τα τελευταία χρόνια έχει κλονισθεί η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τον θεσμό της Δικαιοσύνης ως αποτέλεσμα διαφόρων δεδομένων. Πέραν τούτου, ένα σοβαρό πρόβλημα που υφίσταται είναι οι πολύ μεγάλες καθυστερήσεις που παρατηρούνται στην εκδίκαση υποθέσεων. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί πολλαπλές στρεβλώσεις. Θα πρέπει να καταβληθούν σοβαρές προσπάθειες για την αντιμετώπιση των ζητημάτων αυτών.
Εκτός από τη Δικαιοσύνη είναι καθοριστικής σημασίας να καταβληθεί κάθε προσπάθεια για την αποκατάσταση του κύρους όλων των θεσμών καθώς και της αξιοπιστίας του πολιτικού συστήματος.
- Αναβάθμιση Συντελεστών Ισχύος: Η Κύπρος βρίσκεται στην καρδιά της Ανατολικής Μεσογείου και γειτνιάζει με την ευρύτερη Μέση Ανατολή. Ταυτόχρονα, η Τουρκία κατέχει το 37% του εδάφους της Μεγαλονήσου ενώ εξακολουθεί να έχει ως στόχο τον στρατηγικό έλεγχο ολόκληρης της Κύπρου. Εκ των πραγμάτων η συνεχής αναβάθμιση των συντελεστών ισχύος (αποτρεπτική ικανότητα, οικονομία, δημογραφικά δεδομένα, δίκτυο σχέσεων, αφήγημα, κλπ.) αποτελεί στρατηγικό μονόδρομο.
- Παραμερισμός του Λαϊκισμού και Αναβάθμιση της Κριτικής Σκέψης: Ένα από τα σοβαρά προβλήματα του δημόσιου βίου είναι ο άκρατος λαϊκισμός. Οι προεκτάσεις του φαινομένου αυτού είναι πολυδιάστατες. Σημειώνεται συναφώς ότι με το οικονομικό θαύμα επήλθε μια μεγάλη οικονομική μεγέθυνση καθώς και υλική ευμάρεια. Δυστυχώς η πνευματική καλλιέργεια πολιτείας και κοινωνίας δεν ακολούθησε με τους ίδιους ρυθμούς. Θεωρώ απαραίτητο όπως παραμερισθεί ο λαϊκισμός και αναπτυχθεί η κριτική σκέψη. Προς αυτή την κατεύθυνση απαιτούνται πολλαπλές δράσεις.
- Κρατικές Ανεπάρκειες και η Ανάγκη για ένα Κράτος Πρότυπο: Υπάρχουν σοβαρά προβλήματα στον τρόπο λειτουργίας του κράτους και του ευρύτερου δημόσιου τομέα. Η καταστροφική πυρκαγιά τον περασμένο Ιουλίου, οι περικοπές ηλεκτρισμού και νερού ακόμα και το 2025 καθώς και τα τεκταινόμενα σε σχέση με τον αφθώδη πυρετό είναι ενδεικτικά σοβαρών αδυναμιών. Ούτε μπορεί κάποιος να προσπεράσει το γεγονός ότι από τη Μεταρρύθμιση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης προκύπτουν ψηλότερα κόστη για τους πολίτες και χαμηλότερης ποιότητας υπηρεσίες. Θεωρώ ότι τα συναισθήματα απογοήτευσης των πολιτών είναι εύλογα. Παρά ταύτα, είναι σημαντικό να υπάρχει ο στόχος της μετατροπής της Κύπρου σε κράτος πρότυπο.
Θεωρώ ότι εάν κινηθούμε προς τις πιο πάνω κατευθύνσεις θα υπάρξουν θετικά αποτελέσματα. Εννοείται ότι οι εισηγήσεις αυτές μπορούν να εμπλουτισθούν περαιτέρω. Υπόσχομαι ότι θα καταβάλω κάθε προσπάθεια και θα πράξω παν το δυνατό για την επίτευξη των στόχων αυτών.
* Ο Καθηγητής Ανδρέας Θεοφάνους είναι Πρόεδρος του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων το οποίο είναι διασυνδεδεμένο με το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Είναι επίσης Συνεργαζόμενος Υποψήφιος Βουλευτής με το Κίνημα Οικολόγων-Συνεργασία Πολιτών.
