Λίγα λεπτά πριν από την ανατολή του ήλιου, το μικρό λιμάνι του Αγίου Γεωργίου στην Αντιπάρο ζωντανεύει. Το γνώριμο καραβάκι, ο «Σαργός», πλησιάζει την ομάδα μας και οι ψίθυροι μεταξύ μας συνεχίζονται ασταμάτητα. Όλοι χρειαζόμασταν λίγη περισσότερη ξεκούραση, όμως οι εικόνες από τα ευρήματα των προηγούμενων ημερών, που είχαμε ακόμη χαραγμένες στο μυαλό μας, μας έδιναν ενέργεια και μονοπωλούσαν τις συζητήσεις μας. Η ομάδα αποτελούνταν από αρχαιολόγους, φοιτητές που σπουδάζουν ιστορία, αρχαιολογία ή κλασσικές σπουδές σε πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο (Αμερική, Αυστραλία, Ευρώπη) και εθελοντές. Όλοι, παρά τις διαφορετικές μας διαδρομές μοιραζόμασταν τον ίδιο προορισμό: το Δεσποτικό, ένα μικρό νησί νοτιοδυτικά της Αντιπάρου με τεράστια ιστορική σημασία.
Σήμερα το Δεσποτικό είναι ακατοίκητο, εκτός από έναν βοσκό με την στάνη του η οποία βρίσκεται εκεί τα τελευταία 200-300 χρόνια. Παρόλα αυτά αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του Αιγαίου. Κάτω από το χώμα του αποκαλύπτονται ιστορίες ανθρώπων που έζησαν πριν από περίπου 2.500 χρόνια. Στο νησί αυτό γίνονται ανασκαφές τα τελευταία 30 χρόνια από τον αρχαιολόγο Γιάννο Κουράγιο που έχει φέρει στο φως τον ναό του Απόλλωνα, ένα βωμό, ένα εστιατόριο, δεξαμενές νερού και πολλά άλλα. Το σημαντικό ιερό του 480 π.Χ. που είναι αφιερωμένο στον θεό Απόλλωνα, προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τις θρησκευτικές τελετές και δοξασίες της εποχής. Παράλληλα, τα κτίρια, τα αγάλματα και τα υπόλοιπα ευρήματα αποκαλύπτουν την αρχιτεκτονική, την τέχνη και την καθημερινή ζωή της Αρχαϊκής περιόδου. Στόχος της ανασκαφής είναι να αποκαλυφθούν νέα στοιχεία, να προστατευθούν τα ευρήματα και να συμπληρωθεί το παζλ της ιστορίας του νησιού. Για εμάς, ακόμη και το μικρότερο θραύσμα κεραμικού μπορεί να φωτίσει μια άγνωστη πτυχή της ζωής των προγόνων μας.
Η ημέρα ξεκινούσε με εικόνες που έμοιαζαν βγαλμένες από καρτ ποστάλ. Από το καραβάκι απολαμβάναμε την ανατολή του ήλιου να καθρεφτίζεται στη θάλασσα, ενώ οι σταγόνες από τα κύματα που μας πιτσίλιζαν λειτουργούσαν σαν το πρώτο ξυπνητήρι της ημέρας. Κατά τη διάρκεια της διαδρομής κάναμε τις τελευταίες προετοιμασίες: φορούσαμε τα μεγάλα καπέλα μας, κρατούσαμε σφιχτά τον πρωινό καφέ και δεν ξεχνούσαμε ποτέ το αντηλιακό. Ο καυτός καλοκαιρινός ήλιος των Κυκλάδων δεν μας λυπόταν και όλοι γνωρίζαμε ότι μας περίμενε μια απαιτητική αλλά συναρπαστική ημέρα. Για τις επόμενες έξι ώρες η συνεργασία όλων μας ήταν απαραίτητη για να φέρουμε το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα στην έρευνα μας. Ανυπομονούσαμε να αποκαλύψουμε τα ευρήματα που περίμεναν να δούνε το φως εδώ και χιλιετίες και ταυτόχρονα είχαμε αγωνία για το αν θα είχαμεξανά μια τυχερήμέρα στην ανασκαφή.
Την άφιξη μας ακολουθούσε ένα κουραστικό ανηφορικό περπάτημα μέχρι να φτάσουμε στο καταφύγιο μας από τον ήλιο. Όλοι μαζευόμασταν στο μοναδικό μας στέγαστρο, ένα ύφασμα πάνω από τους ξύλινους πάγκους όπου κάθε πρωί μας αναθέταν οι υπεύθυνοι τις δουλειές μας για την ημέρα και πιο μετά εκεί τρώγαμε το κολατσιό μας στο διάλειμμα το οποίο περιμέναμε με τόσο μεγάλη ανυπομονησία.
Μόλις τελείωναν οι οδηγίες, πηγαίναμε στις θέσεις μας και ξεκινούσαμε το σκάψιμο, μια διαδικασία που απαιτούσε υπομονή και απόλυτη συγκέντρωση.
Τα εργαλεία που χρησιμοποιούσαμε σε καθημερινή βάση ήταν: φτυάρια για την αφαίρεση των ανώτερων στρωμάτων του εδάφους, το μυστρί που είναι το βασικό μας εργαλείο για προσεκτική αποκάλυψη αντικειμένων, βούρτσες και πινέλα. Κάθε κίνηση μας είχε συγκεκριμένο σκοπό: να αφαιρέσουμε ελάχιστο χώμα χωρίς να τραυματίσει πιθανό εύρημα. Η πρόοδος ήταν αργή, αλλά αυτό ακριβώς έκανε τη δουλειά τόσο συναρπαστική. Κάθε μικρή αλλαγή στο χρώμα ή στην υφή του χώματος μπορούσε να σημαίνει ότι πλησιάζαμε σε κάτι σημαντικό.
Άλλες φορές η δουλειά μας στηριζόταν στην επεξεργασία των ευρημάτων κεραμικής σε μικρές ομάδες. Η κάθε ομάδα των τριώναναλάμβανε ένα σύνολο οστράκων από μια συγκεκριμένη στρώση του εδάφους που καθάριζε προσεκτικά με οδοντόβουρτσες μέσα σε κουβάδες νερού. Ύστερα, τα απλώναμε σε ξύλινους πάγκους για να στεγνώσουν και πιο μετά τα κατηγοριοποιούσαμε και τα μετρούσαμε. Στο τέλος της μέρας καταγράφονται, φωτογραφίζονται και τοποθετούνται σε νάιλον σακούλες μέχρι να φτάσουν στην πρώτη τους στάση, την αποθήκη του αρχαιολογικού μουσείου της Πάρου όπου δουλεύουν σκληρά οι συντηρητές για να επαναφέρουν την χαμένη ομορφιά τους και μετά να εκτεθούν.
Κάθε μέρα υπήρχαν εναλλαγές στο πρόγραμμα και όλοι μας είχαμε την ευκαιρία να δοκιμάσουμε τις διαφορετικές εργασίες που γίνονται σε έναν αρχαιολογικό χώρο.
Αξιοσημείωτες ήταν και οι στιγμές αποκάλυψης καλά διατηρημένων οστράκων (κομμάτια αγγείων) από μελανόμορφα αγγεία που μας έδιναν μια ακόμα πιο ολοκληρωμένη εικόνα των τεχνικών που χρησιμοποιούνταν για την διακόσμηση των αγγείων.
Με μία επίσκεψη στο Δεσποτικό μπορεί κάποιος να σχηματίσει μία καλή εικόνα για το συγκεκριμένο τοπίο πριν από χιλιετίες καθώς τα τελευταία χρόνια πραγματοποιείται μια συστηματική προσπάθεια αναστήλωσης των κτιριακών καταλοίπων του ιερού, με στόχο να αποκατασταθεί όσο γίνεται η αρχική μορφή του χώρου. Η αναστήλωση βασίζεται αποκλειστικά σε τεκμηριωμένα αρχαιολογικά δεδομένα: οι λίθοι που επανατοποθετούνται είναι είτε οι αυθεντικοί που βρέθηκαν κατά τις ανασκαφές είτε νέα μέλη κατασκευασμένα με παραδοσιακές τεχνικές, ώστε να ξεχωρίζουν αλλά να μην αλλοιώνουν το μνημείο. Παράλληλα, χρησιμοποιούνται σύγχρονες μέθοδοι όπως τρισδιάστατη αποτύπωση που επιτρέπει στους αρχαιολόγους να κατανοήσουν καλύτερα τη στατική συμπεριφορά των κτιρίων και να σχεδιάσουν επεμβάσεις με ακρίβεια. Η αναστήλωση δεν έχει μόνο αισθητικό χαρακτήρα αλλά συμβάλλει στην προστασία των ευρημάτων από τη διάβρωση, στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και στην ανάδειξη του ιερού ως ενιαίου συνόλου, επιτρέποντας στους ερευνητές να μελετήσουν πιο ολοκληρωμένα τον τρόπο οργάνωσης της λατρείας και την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής στην Αρχαϊκή περίοδο.
Η εμπειρία ολοκληρώνεται στο μουσείο της Πάρου που βρίσκεται στην Παροικιά. Έχει εκθέματα από όλη την Πάρο και μία μικρή αίθουσα στην οποία αναφέρεταιόλη ιστορία του Δεσποτικούκαι εκτίθενται ευρήματα αποκλειστικά από εκεί. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούντα καλοδιατηρημένα κεραμικά και ειδικά ένα αγγείομέσα στον οποίοείχεταφείέναβρέφος. Ανάμεσα στα οστά του βρέθηκαν και απομεινάρια από ελιές πράγμα που υποδηλώνει ότι η ταφή έγινε με κτερίσματα και με τιμητικές προσφορές.
Στην κεντρική αίθουσα με ευρήματα από όλη την Πάρο βλέπουμε δύο κούρους που βρέθηκαν στο Δεσποτικό εντοιχισμένοι σε τοίχο. Τους είχανχρησιμοποιήσει σαν δομικό υλικό.
Σωρός από ευρήματα βρίσκονται στις αποθήκες του μουσείου που περιμένουν υπομονετικά τους συντηρητές να τα καταγράψουν και να τα ετοιμάσουν για να εκτεθούν στο μουσείο.
Μετά το τέλος της παραμονής μου στο Δεσποτικό μου έγινε ξεκάθαρο πως η εμπειρία ήταν κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή συμμετοχή σε ανασκαφή αλλά μια καθημερινή συνάντηση διαφορετικών πολιτισμών που ενώνονταν γύρω από την ίδια επιθυμία: να κατανοήσουμε βαθύτερα τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Η συνεργασία με ξένους φοιτητές και έμπειρους αρχαιολόγους μας έδειξε πόσο παγκόσμιο είναι το ενδιαφέρον για την ελληνική ιστορία και πόσο διαφορετικές οπτικές μπορεί να προσφέρει ο καθένας. Στις συζητήσεις μας, άλλοτε κάτω από το στέγαστρο κι άλλοτε γύρω από τα ευρήματα, ανταλλάσσαμε γνώσεις, τεχνικές και προσωπικές εμπειρίες, δημιουργώντας μια μικρή κοινότητα που λειτουργούσε με σεβασμό και ενθουσιασμό. Η άμεση επαφή με τα αρχαία κατάλοιπα, σε συνδυασμό με αυτή τη διεθνή συνεργασία, μας έκανε να νιώθουμε ότι αγγίζουμε όχι μόνο την υλική πλευρά της αρχαϊκής περιόδου αλλά και την άυλη: τις αξίες, τις τελετουργίες και τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων που έζησαν πριν από χιλιετίες.
Ήταν μια εμπειρία που μας έφερε πιο κοντά στην αρχαία ελληνική κουλτούρα, όχι μέσα από βιβλία, αλλά μέσα από το ίδιο το χώμα που τη διατηρεί ζωντανή.
