Φαινόμενο της ποπ κουλτούρας των τελευταίων δεκαετίων αποτελούν δύο δημιουργήματα επιστημονικής φαντασίας της δεκαετίας του 1960 και του 1970. Ο λόγος γίνεται για το “Star Trek” και το “Star Wars”, που μπορούν να θεωρηθούν και ως οι πιο επιδραστικές μυθολογίες της μεταπολεμικής εποχής.
Το Star Trek αποτέλεσε μια εμβληματική τηλεοπτική σειρά που πρωτοπροβλήθηκε στις 8 Σεπτεμβρίου το 1966 στο NBC και διήρκησε μόλις τρεις κύκλους. Δημιουργός, σεναριογράφος και βασικός αρχιτέκτονας του αρχικού concept της σειράς ήταν ο Gene Roddenberry. Ο Roddenberry ήθελε να περιγράψει μια μελλοντική κοινωνία (του 23ου αιώνα) όπου η ανθρωπότητα έχει λύσει τα θέματα της επιβίωσης της μέσω της επιστήμης και της τεχνολογίας. Πρωταγωνιστές είναι το πλήρωμα του εξερευνητικού αστρόπλοιου USS Enterprise (όπου USS σημαίνει United Space Ship). Στο μέλλον αυτό, τα υλικά αγαθά βρίσκονται εν αφθονία, το ίδιο και η ενέργεια ενώ η ανθρωπότητα έχει μετατραπεί σε έναν εξερευνητή του Γαλαξία. Ουσιαστικά η ανθρωπότητα έχει προαχθεί σε ένα ανώτερο είδος, μια βελτιωμένη εκδοχή της υπάρχουσας κατάστασης. Όλες οι ανθρώπινες φυλές είναι κοινωνοί του παγκόσμιου χωριού και προσεγγίζουν κάθε ζήτημα που αντιμετωπίζουν με κώδικα ηθικής και καταφεύγοντας στη βία μόνο ως έσχατη λύση. Είναι ενδιαφέρον στο σημείο αυτό να σημειωθεί ότι ηθελημένα ο Roddenberry καθοδηγούσε τους σκηνοθέτες να προβάλλουν τις απαραίτητες σκηνές μάχης με μια ελαφρότητα και μη αληθοφάνεια σε μια προσπάθεια του να αποκηρύξει τη βία ως κεντρικό σημείο αναφοράς της πλοκής.
Από την άλλη στις 25 Μαΐου 1977 προβλήθηκε η ταινία Star Wars, με εμπνευστή και δημιουργό τον George Lucas. Η πλοκή διαδραματίζεται σε έναν μακρινό γαλαξία, την περίοδο που η Γαλαξιακή Αυτοκρατορία καταπιέζει τους κόσμους και η Επαναστατική Συμμαχία (Rebel Alliance) παλεύει να την ανατρέψει. Η ταινία έγινε άμεσο blockbuster, παρά το γεγονός ότι αρχικά κυκλοφόρησε σε λίγες αίθουσες. Ο George Lucas χρησιμοποίησε τη ναζιστική Γερμανία ως βασική πηγή έμπνευσης για τις στολές και την αυστηρά ιεραρχημένη, στρατιωτικοποιημένη εμφάνιση των αξιωματικών της Γαλαξιακής Αυτοκρατορίας αλλά και για την εικόνα του αυταρχικού κράτους και της μαζικής χειραγώγησης. Σε δηλώσεις του ιδίου, η άνοδος του Αυτοκράτορα Palpatine , όπως παρουσιάζεται στην εξέλιξη της σειράς ταινιών μέσα στο χρόνο, ήταν εμπνευσμένη από την άνοδο στη δικτατορία του Αδόλφου Χίτλερ, θέλοντας να δείξει τον τρόπο με τον οποίο μια δημοκρατία μπορεί να παραχωρήσει εξουσία σε έναν τύραννο.
Οπότε και οι δύο δημιουργοί (Gene Roddenberry και George Lucas) εξέφρασαν τις βασικές ανησυχίες και προβληματισμούς τους για το μέλλον της ανθρωπότητας μέσα από το «ανάλαφρο είδος» της επιστημονικής ή επικής φαντασίας. Τελικά η ανθρωπότητα προς ποια πραγματικότητα οδεύει; Προς ένα ολιγαρχικό ολοκληρωτισμό όπου οι κάτοχοι της επιστήμης και της τεχνολογίας κυριαρχούν έναντι των υπολοίπων ή προς μια παγκόσμια συνομοσπονδία εθνών όπου κυριαρχεί ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η ειρήνη;
Ας δούμε τις εξελίξεις όπως διαμορφώνονται. Βασική προϋπόθεση για το μέλλον τύπου Star Trek αποτελούν η αφθονία των υλικών αγαθών και της ενέργειας. Έχει σχέση αυτό με το σήμερα; Ως προς την παραγωγή φθηνής και άφθονης ενέργειας, το βασικό στοίχημα στηρίζεται στην πυρηνική σύντηξη. Η πυρηνική σύντηξη μπορεί να θεωρηθεί το “Άγιο Δισκοπότηρο (Grail)” των φυσικών επιστημόνων, γιατί για δεκαετίες ήταν ο απώτερος, σχεδόν μυθικός στόχος της ανεξάντλητης, καθαρής, ασφαλής μορφής ενέργειας, που όλοι ονειρεύονταν αλλά κανείς δεν μπορούσε να κατακτήσει. Η εικόνα έχει αλλάξει δραματικά τα τελευταία 2–3 χρόνια. Το 2025 θεωρείται ίσως η πιο σημαντική χρονιά στην ιστορία της πυρηνικής σύντηξης, με συνεχή ρεκόρ, κολοσσιαίες ιδιωτικές επενδύσεις και τα πρώτα σχέδια για εμπορικούς αντιδραστήρες.
Με απλά λόγια, η πυρηνική σύντηξη βρίσκεται πλέον στο σημείο όπου η επιστημονική επιβεβαίωση έχει γίνει και οι πρώτοι πραγματικοί αντιδραστήρες ετοιμάζονται, πράγμα που σημαίνει ότι από την πειραματική τροφοδότηση του ηλεκτρικού δικτύου μας χωρίζουν περίπου 10 χρόνια, με την αρχική εμπορική αξιοποίηση να αναμένεται μέσα στη δεκαετία του 2040. Έτσι, από τη δεκαετία του 2040 θα μιλάμε για μια νέα πραγματικότητα στη διαχείριση της ενέργειας και μην ξεχνάμε ότι η διαχείριση της ενέργειας είναι σημείο εξέλιξης και προόδου ενός πολιτισμού, σύμφωνα και με την Κλίμακα Καρντάσεφ[1].
Τί γίνεται όμως με τα υλικά αγαθά και την τροφή; Ως προς τα υλικά αγαθά, η παραγωγή και κατανάλωση τους βασίζεται στις δυνατότητες εξόρυξης και μεταποίησης των πρώτων υλών. Το μέλλον της εξόρυξης ορυκτών φαίνεται να κατευθύνεται προς μια γιγάντια αυτοματοποίηση, το μηδενικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα και την αυξανόμενη στροφή στην ανακύκλωση και τον αστικό μεταλλευτισμό[2], ενώ μέσα στην επόμενη δεκαετία, η Σελήνη θα γίνει το πρώτο “μεταλλείο” του διαστήματος και οι αστεροειδείς ο επόμενος μεγάλος στόχος. Μέχρι το 2050 αναμένεται η εξόρυξη στο διάστημα να έχει περάσει από πειραματικό στάδιο σε λειτουργική βιομηχανία. Έχουν εντοπιστεί πάνω από 15.000 αστεροειδείς με εμπορικό ενδιαφέρον, ενώ η πρόσβασή τους γίνεται συνεχώς φθηνότερη λόγω της πτώσης του κόστους εκτόξευσης, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μια νέα βιομηχανία πολυδισεκατομμυρίων που αφορά την εκμετάλλευση πόρων πέρα από τη Γη.
Και με την μεταποίηση τί εξελίξεις έχουμε που να επιβεβαιώνουν το σενάριο για πιθανή αφθονία υλικών αγαθών; Οι τεχνολογικές εξελίξεις στη μεταποίηση — πλήρης αυτοματοποίηση με χρήση ρομποτικής και Τεχνητής Νοημοσύνης, σχεδιασμό παραγωγής σε ψηφιακά δίδυμα και ενεργοποίηση υπερ-αποδοτικών εφοδιαστικών αλυσίδων — δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η παραγωγή γίνεται φθηνότερη, ταχύτερη και πιο άφθονη κάθε χρόνο, επιβεβαιώνοντας το σενάριο για μια εποχή υλικής αφθονίας μετά το 2035–2050.
Και με τα τρόφιμα, πώς αυτά θα μπορέσουν να γίνουν άφθονα για όλους; Η αφθονία τροφίμων στο μέλλον δεν είναι ουτοπία αλλά στηρίζεται σε τρεις μεγάλες τεχνολογικές αλλαγές, την τεχνητή νοημοσύνη, τα κλειστά συστήματα καλλιέργειας (π.χ. κάθετες φάρμες) και την σύνθεση νέων πηγών πρωτεΐνης (πχ: 3D-printed plant-based meat). Οι κάθετες φάρμες μπορούν να παράγουν έως και 100 φορές περισσότερη τροφή ανά τετραγωνικό χρησιμοποιώντας 95% λιγότερο νερό, δημιουργώντας έτσι μια σταθερή, ανεξάρτητη από το κλίμα και εν δυνάμει άφθονη πηγή φρέσκων τροφίμων για τις πόλεις.
Άρα, συνοπτικά ένα περιβάλλον τύπου Star Trek ήδη διαμορφώνεται. Προκύπτει το ερώτημα , λοιπόν, αν οι άνθρωποι δεν διαθέτουν την ανάγκη για να αγωνίζονται για την επιβίωση τους τότε τι θα ισχύσει; Υπάρχουν δύο εκδοχές:
Η εκδοχή τύπου Star Trek προβλέπει την αρμονική (σε βάθος χρόνου) συνύπαρξη όλων των φυλών (τί πρωτοποριακή ιδέα εν έτη 1966) με σκοπό την εξερεύνηση του διαστήματος.
Η εκδοχή τύπου Star Wars βασίζεται στην ανάδειξη μιας αυταρχικής ηγεσίας που θα ελέγχει την εξουσία και θα καταπιέζει. Οπότε, γίνεται κατανοητό ότι σιγά σιγά τα τεχνολογικά εμπόδια για την επίλυση των κυρίως προβλημάτων της ανθρωπότητας επιλύονται με έναν μαγευτικό τρόπο, όπως είχε διατυπώσει και ο διαπρεπής επιστημονικός στοχαστής Άρθρου Κλαρκ[3].
Σήμερα μοιάζει σαν η ανθρωπότητα να έχει ανακαλύψει τους θεμελιώδεις κανόνες του σύμπαντος με την ίδια φυσικότητα που ένας παίκτης βρίσκει τον κρυμμένο μηχανισμό ενός παιχνιδιού. Και, γνωρίζοντας αυτούς τους κανόνες, προχωράμε από επίπεδο σε επίπεδο όχι με μαγεία, αλλά με τη δύναμη της επιστημονικής κατανόησης.
Το πρόβλημα που προκύπτει, λοιπόν, είναι βαθιά ιδεολογικό και ηθικό. Θα αποφασίσει η ανθρωπότητα να επιδοθεί σε έναν ακραιφνή ανταγωνισμό για το ποιος θα υπερισχύσει έναντι των άλλων, θέτοντας τεχνητά υπαρξιακά διλήμματα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν ακόμη και σε αλληλοεξουδετέρωση; Και με ποια δικαιολογία; Γιατί, αν η δικαιολογία είναι ο έλεγχος των πλουτοπαραγωγικών πηγών η κύρια αιτία όλων των παγκοσμίων πολέμων, αυτός ο λόγος θα τείνει να εκλείψει. Αν, αντίθετα, η αιτία θα είναι η περιθωριοποίηση μέσω της κατανομής των αγαθών, τότε αυτή θα αποτελεί μια κυρίως τεχνητή διαδικασία, η οποία θα βασίζεται σε νόμους και στην πυγμή της δύναμης, και όχι στην τεχνολογία και την επιστήμη.
Αν παρατηρήσουμε τη σημερινή τροχιά της ανθρωπότητας, θα δούμε πως οι τεχνολογίες της αφθονίας—στην ενέργεια, στα υλικά και στην τροφή—μετακινούν σταδιακά το βάρος από την επιβίωση στη νοηματοδότηση, ωθώντας την ανθρωπότητα να αναζητήσει νέους λόγους δημιουργίας πέρα από την ανάγκη. Αναζήτηση δηλαδή για τον σκοπό, την αποστολή και την ταυτότητα. Αυτό δεν εγγυάται ένα σύμπαν τύπου Star Trek, αλλά μας φέρνει πιο κοντά στο ερώτημα που ήδη διατυπώθηκε από τη δεκαετία του ’50[4] και αναφέρεται στο τι γίνεται όταν ο αγώνας για τα απολύτως αναγκαία υποχωρεί; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε ο αφελής ουτοπισμός ούτε ο κυνισμός της εξουσίας, που ντύνει την επιδίωξη της ισχύος με τον μανδύα της αναγκαιότητας. Χρειαζόμαστε θεσμούς που να κατευθύνουν τη δημιουργικότητα χωρίς να παράγουν τεχνητή σπανιότητα, και κίνητρα που να μεταφράζουν την ατομική ελευθερία σε συλλογικό όφελος. Μ’ άλλα λόγια, δεν αρκεί να ξεκλειδώσουμε τα «επίπεδα» της τεχνολογίας, πρέπει να κατακτήσουμε και τους κανόνες της συμβίωσης που θα μετουσιώσουν το ατομικό όφελος σε συλλογικό. Η εποχή μας φαίνεται να γεννά νέες μορφές κοινωνικής σκέψης που κινούνται πέρα από τις καθιερωμένες έννοιες του φιλελευθερισμού και του σοσιαλισμού.
Εν κατακλείδι, οι δύο μεγάλες μυθολογίες της ποπ κουλτούρας μας θυμίζουν πως το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο αλλά είναι ένας καθρέφτης των επιλογών μας.
[1] Ο Νικολάι Καρντάσεφ (Nikolai Kardashev) ήταν Ρώσος αστροφυσικός που 1964 πρότεινε την περίφημη Κλίμακα Καρντάσεφ (Kardashev Scale), η οποία ταξινομεί τους πολιτισμούς με βάση το πόση ενέργεια μπορούν να εκμεταλλευθούν.
[2] Ο αστικός μεταλλευτισμός (urban mining) είναι και έννοια της δεκαετίας του 1980 που εισήχθη από τον Ιάπωνα καθηγητή Hideo Nanjyo όπου πρότεινε την εξόρυξη μετάλλων από το αστικό περιβάλλον.
[3] «Any sufficiently advanced technology is indistinguishable from magic. » (οποιαδήποτε επαρκώς εξελιγμένη τεχνολογία είναι αδιαχώριστη από τη μαγεία) είχε διατυπώσει ο Άρθρου Κλακ στο Profiles of the Future (1962).
[4] Ο όρος «η κοινωνία της αφθονίας» προωθήθηκε από τον οικονομολόγο του Χάρβαρντ, Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ, που εξέδωσε το 1958 το βιβλίο με τίτλο «The Affluent Society».
