Ο κινηματογραφικός Κατήφορος (Φίνος φιλμ, 1961) είχε ρομαντισμό και αξίες, αλλά ο πολιτικός κατήφορος του κράτους έχει άπατη κρατική γλίτσα, θεσμική απαξίωση και ανθρώπινα θύματα. Με τη συνταγματική αναθεώρηση δεν ανατρέπεται η κατακρημνισμένη εμπιστοσύνη στους πυλώνες της δημοκρατίας· οι αμερικάνικης έμπνευσης υποκλοπές, τα ελληνοϊταλικής αποτελεσματικότητας Τέμπη, ο ευρω-λιγούρικης αισθητικής ΟΠΕΚΕΠΕ, η διοικητικά βαλτώδης αβελτηρία στις πλημμύρες, η καινοτόμος επιχειρηματικότητα της Βιολάντα, συρρέουν σαν αλλεπάλληλα ραπίσματα, ξεγυμνώνουν την υπερ-συγκεντρωτική διακυβέρνηση και τον ιδιωτικοποιημένο εξοπλισμό του βαθέως κράτους, που επί δεκαετίες δομεί υπηρεσίες εγκιβωτισμένες στα υπερεκτιμημένα κουφάρια μιας οιονεί επιτελικής διοίκησης, επιφέροντας παραλυσία σε όλα τα συστημικά εργαλεία της: το Κοινοβούλιο, τη δικαιοσύνη, τα σώματα ασφαλείας, τον Στρατό, τις ανεξάρτητες αρχές, τα ΜΜΕ.
Μολονότι ο κατήφορος της αναξιοπιστίας εκκινεί από την ίδρυση του νεοελληνικού προτεκτοράτου, τις τελευταίες δεκαετίες εδραιώθηκε βαθμηδόν η πεποίθηση ότι η πολιτειακή κατρακύλα διαμόρφωσε ένα πρότυπο πολίτη που είναι καημένος και πάντα Κατατρεγμένος (Κλακ φιλμς, 1966), αλλά επιδιώκει να είναι βολεμένος, ιδιοτελής, χωρίς κοινωνική συνείδηση, χωρίς επαγγελματική ηθική, και συνάμα εσαεί πελάτης των άχρηστων διαχειριστών της τύχης όλων.
Δείχνω με περισσή σιγουριά την παράμετρο της εργασιακής ηθικής ως συνοδό αιτία της σταθερής πολιτειακής έκπτωσής μας που δεν μας επιτρέπει να ευδοκιμήσουμε ως κοινωνία και να δούμε χαΐρι και προκοπή. Αν υπάρχει πρόσφορος τρόπος για να καλλιεργήσουμε το εργασιακό ήθος ως επαγγελματική συνείδηση, αυτόν θα τον βρούμε στο σπίτι και στο σχολείο. Εργασιακό ήθος μας διδάσκουν εμπράκτως οι γονείς μας στο σπίτι και οι δάσκαλοί μας στο σχολείο.
Η εργασιακή ηθική δεν ταυτίζεται με τη φιλοπονία, αλλά αποτελεί σύνολο αξιών, στάσεων και εσωτερικευμένων κανόνων που διαμορφώνουν τη σχέση μας με την προσπάθεια και την εργασία, νοηματοδοτούν τον μόχθο, την τρίπλοκη σχέση ατόμου–κοινωνίας–καθήκοντος και την προσωπική ισόβια επιδίωξη της ενάρετης βελτίωσής μας. Συνεπώς, η καλλιέργειά της προϋποθέτει θεσμικούς και κοινωνικο-πολιτισμικούς μηχανισμούς σε βάθος χρόνου, όχι στιγμιαίες ηθικολογικές παραινέσεις. Στις δυτικές κοινωνίες, η εργασιακή ηθική ιστορικά συγκροτήθηκε γύρω από τις καλβινιστικές αρχές, που μέσω του Μαξ Βέμπερ (1864-1920) υπέδειξαν την εργασία ως κλήση (Beruf) και την πειθαρχία, την αποταμίευση και τη συστηματική προσπάθεια ως ηθικές αρετές. Ο επαγγελματισμός, λοιπόν, καλλιεργείται όταν οι κανόνες είναι σταθεροί και προβλέψιμοι, ο κόπος ανταμείβεται αξιοκρατικά, η αδικία, η διαφθορά και οι πελατειακές εύνοιες τιμωρούνται. Χωρίς θεσμική αξιοπιστία, η εργασιακή ηθική ξεφτίζει και διαβρώνεται· την θέση παίρνει ο κυνισμός και η επικοινωνιακή διαχείριση.
Το πνεύμα του επαγγελματικού ήθους πρέπει να εμποτίζει το πρόγραμμα σπουδών στα σχολεία, από τα νηπιαγωγεία μέχρι τα πανεπιστήμια, διότι τα σχολεία κοινωνικοποιούν τους μαθητές στην πειθαρχία του χρόνου, τους εξοικειώνουν με την αίσθηση της ατομικής ευθύνης, τους συμφιλιώνουν με την αξιολόγηση της επίδοσής τους. Στα καθ’ ημάς, επειδή η εκπαίδευση είναι χαλαρή ή …αμφιλεγόμενη, η εργασιακή ηθική παραμένει …ρητορική. Ποια μαθήματα μάς διδάσκουν αξίες και μας εμπλουτίζουν με εργαλεία αντίληψης της πραγματικότητας; Όσα καταργήθηκαν: τα Αρχαία και τα Λατινικά, τα οποία μάς μαθαίνουν γράμματα σε βάθος και προσφέρουν υψηλή ανθρωπιστική παιδεία, αλλά ποιος να τα διδάξει πλέον; Η Κοινωνιολογία, επίσης, πρέπει να αναβαθμιστεί ως αντικείμενο και να ανακτήσει τη σοβαρότητα από την οποία εξέπεσε βιαίως· η Γεωγραφία, της οποίας η άγνοια μάς εξουδετερώνει ως πολίτες στον παγκοσμιοποιημένο χωρόχρονο· η Αγωγή του πολίτη, που θα μας έδινε και τα εργαλεία για να διατηρούμε μια, διαδικαστικά τουλάχιστον, εγρήγορη διάδραση με τον διοικητικό μηχανισμό, ώστε να μην μας μετράνε για χαϊβάνια σε αφασία.
Η εργασία πρέπει να μας προσφέρει αξιοπρέπεια και κοινωνική αναγνώριση, να μας επιτρέπει στοιχειώδη κοινωνική κινητικότητα, να μην μας εμπλέκει σε καθεστώς στυγνής εκμετάλλευσης, διότι όταν το επάγγελμα καταντά εμπειρία ματαιότητας, η εργασιακή ηθική υποκαθίσταται από στρατηγικές επιβίωσης. Η εργασιακή ηθική καλλιεργείται, δεν επιβάλλεται· προαπαιτεί ισονομία, πολιτισμική συνοχή και κοινωνικό νόημα, αλλιώς εκφράζεται ανάλογα με το αξιακό περίβλημά της· και το δικό μας απλώς ζέχνει.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι Καθηγητής ΕΜΠ και Διευθυντής
του Τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου στη Σχολή ΕΜΦΕ
