Η καρδιά παγώνει. Λέμε ότι είμαστε κοντά στον πόνο των οικογενειών που έχασαν τα παιδιά τους, ενώ διακριτικά σφιχταγκαλιάζουμε τα δικά μας παιδιά και τα κοιτάμε στα μάτια.
«Θα μου λες τι σε απασχολεί, έτσι; Και μην ανησυχείς για τις εξετάσεις, εδώ είμαστε εμείς».
Η ψυχή μας το ξέρει. Και η δική τους. Ο στόχος μας είναι να μην περάσουν τίποτα μόνα τους. Μας ακούνε άραγε; Ο εκκωφαντικός θόρυβος της εφηβικής τρικυμίας συχνά καλύπτει τις ανησυχίες των γονιών, ακόμα και των φίλων. Κάποια πράγματα θα τα περάσουν μόνα τους, όχι επειδή έκαναν αυτή την επιλογή, αλλά επειδή είναι πολύ θολωμένα για να δουν άλλη.
Τα πράγματα δεν είναι εύκολα, και οι περισσότεροι νέοι είναι με το διαβατήριο στο χέρι, μη γελιόμαστε. Και ναι, κάποια παιδιά δεν το αντέχουν. Η πίεση μιας ασιατικής οικογένειας, οι πραγματικότητες μιας βαλκανικής μετα-οθωμανικής οικονομίας και ο δρόμος, στρωμένος με αγκάθια, προς τα δυτικά. Αυτό είναι η Ελλάδα για τους περισσότερους. Ας κρατήσει ο Ελύτης την ελιά, το αμπέλι και το καράβι του. Χάρισμα του. Οι περισσότεροι δεν ζούμε στην ποίηση ούτε στην ωραιοποιημένη αρχαιότητα. Τα νέα παιδιά δεν χαίρονται την παραλία. Έγινε πολύ ακριβή για αυτά. Όσο για το διάβασμα, μετά το καλοκαίρι, τώρα πρέπει να «δουλέψουν σεζόν». Όλοι φαίνεται τελευταία ότι δουλεύουμε σεζόν.
Όσοι βλέπουμε, ξέρουμε ότι το καλό σενάριο είναι να αποχαιρετάμε τα παιδιά μας στο αεροδρόμιο, κρύβοντας τα δάκρυα. Το κακό σενάριο παίχτηκε στην Ηλιούπολη.
Ας μιλήσουμε με νούμερα. Συγκεκριμένα το εμπόριο του φόβου. Γιατί όσο και αν τα πράγματα δεν είναι καλά, έρχονται αρκετοί παράγοντες που τα κάνουν να φαίνονται όχι μόνο άσχημα, αλλά ανυπέρβλητα. Δισεκατομμύρια Δολάρια αποκομίζονται από την προσοχή μας, το attention economy. Kαι καμία πιο αποδοτική προσοχή, από τον φόβο.
Ας ξεκινήσουμε με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Μια μελέτη του 2018 σε 126.000 φήμες στο Twitter (Χ) από το 2006 έως το 2017 έδειξε ότι το κορυφαίο 1% των ψευδών ειδήσεων έφτασε από 1.000 έως 100.000 άτομα. Αντίθετα, το κορυφαίο 1% των αληθινών ειδήσεων δεν ξεπέρασε τα 1.000 άτομα. Μια άλλη μελέτη του 2021, που εξέτασε 12,7 εκατομμύρια tweets από 7.331 χρήστες, έδειξε ότι η θετική κοινωνική επιβράβευση για ηθική αγανάκτηση αυξάνει την πιθανότητα περαιτέρω κλιμάκωσης της οργής.
H βιομηχανία των Social Media αξίζει πάνω από $2,2 τρις.
Μάθημα 1: Το businesss model των μέσων κοινωνικής δικτύωσης βασίζεται στο να υπερβάλλουν ψευδείς αφηγήσεις και να «πουλάνε» οργή, συχνά βασιζόμενα σε αυτές.
Ας το εφαρμόσουμε τώρα στην αγορά εργασίας.
Νέοι φοιτητές και επαγγελματίες κατακλύζονται από την ιδέα ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα τους αφήσει χωρίς εισόδημα ή σκοπό στη ζωή. Το 2023, η Goldman Sachs προέβλεψε ότι 300 εκατομμύρια θέσεις εργασίας παγκοσμίως – περίπου ο μισός πληθυσμός της Ευρώπης – εκτίθενται στην αυτοματοποίηση μέσω AI, με μια ενίσχυση του παγκόσμιου ΑΕΠ κατά 7%. Η πρόβλεψη αυτή τράβηξε την προσοχή και έγινε «meme», ακόμη κι όταν η ίδια η GS αναθεώρησε τα στοιχεία σε 6%-7% του συνολικού εργατικού δυναμικού σε ορίζοντα δεκαετίας.
Πιο συστηματική έρευνα από τον νομπελίστα Daron Acemoglu υποδεικνύει ότι τα μεγέθη είναι πολύ μικρότερα, πιθανώς γύρω στο 1% του εργατικού δυναμικού, και ότι η εξέλιξη θα είναι πιο αργή, δίνοντας χρόνο στους εργαζόμενους να προσαρμοστούν και να γίνουν πιο δημιουργικοί.
Η ωμή αλήθεια είναι ότι, με σχεδόν 3 τρισ. δολάρια επενδύσεων σε AI να προγραμματίζονται και πολύ περιορισμένες αποδόσεις μέχρι στιγμής, καθώς οι πλατφόρμες ανταγωνίζονται σκληρά για μερίδια αγοράς, υπάρχει ισχυρό κίνητρο να «πουληθεί» φόβος στο εργατικό δυναμικό, ώστε να επιταχυνθεί η υιοθέτηση. Παρ’ όλα αυτά, οι νέοι επαγγελματίες επικεντρώνονται στον φόβο: το 18% των εργαζομένων πιστεύει ότι θα αντικατασταθεί από την AI μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια, σύμφωνα με τη Gallup.
Οι αλγόριθμοι των social media δεν θα δείξουν την αλήθεια, όμως, όπως είπαμε. Θα πάνε στα μεγάλα νούμερα, ακόμα και αν αυτά δεν ισχύουν. Και αυτά θα γίνουν η αλήθεια.
Μάθημα 2: Η επίδραση της AI στην αγορά εργασίας είναι πιθανότατα μικρότερη από όσο συχνά παρουσιάζεται και θα εξελιχθεί αρκετά αργά ώστε να επιτρέψει την προσαρμογή. Αυτό, όμως, δεν εμποδίζει τη μαζική «πώληση» φόβου, ειδικά προς τους νέους.
Η πολιτική δεν θα μπορούσε να μείνει εκτός του «εμπορίου του φόβου». Αντιθέτως, το ενισχύει. Στις ΗΠΑ, η συνολική πολιτική δαπάνη το 2024 αυξήθηκε σχεδόν κατά 30%. Το 65% της δαπάνης από εξωτερικές ομάδες ήταν αρνητική. Για τα εθνικά κόμματα το ποσοστό ήταν 59%. Το 95%-99% των διαφημίσεων των Ρεπουμπλικάνων τις τελευταίες εβδομάδες της εκστρατείας ήταν αρνητικές. Το 55% των Δημοκρατικών δήλωσε ότι οι Ρεπουμπλικάνοι τους προκαλούν φόβο, ενώ το 49% των Ρεπουμπλικάνων δήλωσε το ίδιο για τους Δημοκρατικούς. Παρόμοια ευρήματα καταγράφονται σε πολλές χώρες.
Μάθημα 3: Ο φόβος συχνά κερδίζει ψήφους, διατηρώντας το σύστημα ζωντανό και κερδοφόρο, αλλά διχάζοντας την κοινωνία.
Στην Ελλάδα, τα στοιχεία για τους μαθητές είναι αποκαλυπτικά. Τα ελληνικά νοικοκυριά δαπανούν 614 εκατ. ευρώ ετησίως για ιδιαίτερα μαθήματα και 1,8–2,2 δισ. ευρώ για φροντιστήρια. Το 65%-70% των μαθητών λυκείου παρακολουθεί φροντιστήρια, με δαπάνη 2.500 έως 4.500 ευρώ ανά παιδί ετησίως, δηλαδή 12%-22% του διαθέσιμου εισοδήματος – περίπου 0,27% του ΑΕΠ – λόγω του φόβου ότι το παιδί δεν θα βρει δουλειά αν δεν εισαχθεί στο πανεπιστήμιο. Η ανεργία των νέων είναι πράγματι υψηλή, στο 21,4%, αλλά έχει μειωθεί από το 58% το 2012.
Μάθημα 4: Πέρα από την βιομηχανία της τεχνητής νοημοσύνης και τους ειδικούς και πολιτικούς που αξιοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να πουλήσουν φόβο, υπάρχει μια ολόκληρη βιομηχανία σχεδόν 0,3% του ΑΕΠ που βασίζεται στον φόβο της ανεργίας και της αποτυχίας.
Η βιομηχανία του φόβου είναι εξαιρετικά κερδοφόρα – αλλά και βραχυπρόθεσμη.
Ο φόβος για την AI δημιουργεί πολιτικές πιέσεις εναντίον της. Ο διχασμός μέσω του φόβου φέρνει βραχυπρόθεσμες εκλογικές νίκες, αλλά καθιστά δύσκολη τη διακυβέρνηση και μειώνει τη διάρκεια ζωής των κυβερνήσεων. Η εργοστασιακή αντιμετώπιση των νέων ανθρώπων πριν να ξεκινήσουν αυτό που θα έπρεπε να είναι η καλύτερη δεκαετία της ζωής τους, φέρνει θυμό, απογοήτευση και γύρισμα της πλάτης στην οικογένεια και τη χώρα. Όσοι ανάβουν φωτιές θα καταλήξουν να χορεύουν μόνοι τους στα αποκαΐδια.
Δεν με ενδιαφέρουν αυτοί. Με ενδιαφέρουν οι νέοι, που πολύ συχνά μου μιλάνε στο δρόμο και ζητούν συμβουλές. Συνεχίστε να το κάνετε. Πιο πολύ. Κοιτάξτε ψηλά, όχι χαμηλά που είμαστε εμείς. Η γενιά των γονιών μου χάλασε τα πάντα. Εμείς δεν καταφέραμε κάτι καλύτερο. Αλλά εσείς μπορείτε. Είστε έξυπνοι, έχετε εργαλεία, ενσυναίσθηση και μια παγκόσμια κουλτούρα. Σας αφήσαμε πολλές, πολλές δυσκολίες. Το μόνο που μπορούμε να προσφέρουμε, αν μας το ζητήσετε, είναι η συμβουλή μας, η ευχή μας, και όση βοήθεια μπορούμε να σας δώσουμε.
ΥΓ. Ο υπογράφων δεν πέρασε στις Πανελλήνιες το 1997-98. Η ιστορία της Γ’ δέσμης, που δεν ήταν ιστορία αλλά 320 κακογραμμένες σελίδες αποστήθισης, στάθηκε ανυπέρβλητο εμπόδιο. Είδε τη χώρα του να καταστρέφεται, την τράπεζά του να χρεοκοπεί, τρεις συναδέλφους του να καίγονται ζωντανοί. Έφυγε στο εξωτερικό. Και εκεί ήταν δύσκολα – όλα από την αρχή, στα 33. Η ζωή και η καριέρα του τελικά πήγαν καλά. Έγινε μπαμπάς, τίποτα πιο σημαντικό. Όσο περισσότερες οι δυσκολίες, τόσο πιο αληθινές οι χαρές.
