Για να μας βλέπεις πιο συχνά στα αποτελέσματα αναζήτησης Προσθήκη της huffingtonpost.gr στην Google

Γράφει ο Γιώργος Ν. Πολίτης, Καθηγητής Κοινωνικής Φιλοσοφίας, Τμήμα Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ

Πριν από τρεις δεκαετίες διανύαμε τη μακάρια περίοδο που ακολούθησε την Πτώση του Τείχους και προηγήθηκε της κατάρριψης των Δίδυμων Πύργων. Υπήρχε, τότε, η διάχυτη αίσθηση ότι τα μεγάλα ερωτήματα έχουν απαντηθεί και μάλιστα οριστικά. Πολιτικοί επιστήμονες διατείνονταν ότι η ίδια η Ιστορία είχε τελειώσει. Εκλαμβάνοντας αυτή την υπόθεση ως συμπέρασμα, υποστήριζαν πολλοί ότι και η φιλοσοφία είχε ολοκληρώσει το έργο της: Κρινόταν, πλέον, ως μία παρωχημένη και, ίσως μάλιστα, εγγενώς ατελής πνευματική διεργασία που δεν παράγει νέα δεδομένα. Όφειλε να περιορίσει κατά πολύ τα ενδιαφέροντά της και να διερευνήσει μόνο χώρους, τους οποίους, προς το παρόν, δεν είχε προσπελάσει η επιστήμη.

Advertisement
Advertisement

Από τότε έγιναν πολλά: Νέες και απρόσμενες πολεμικές συγκρούσεις επανέφεραν ζητήματα περί του δίκαιου πολέμου και της αναλογικότητας. Η μεγάλη οικονομική κρίση προκάλεσε εκτεταμένη κοινωνική αναταραχή. Η απεριόριστη διάχυση του μεταμοντερνισμού άνοιξε το δρόμο στη διάδοση πλαστών ειδήσεων και “μετά-αληθειών”. Η εξάπλωση του διαδικτύου, τα άλματα της υψηλής τεχνολογίας και η πλημμυρίδα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης,  άλλαξαν τον κόσμο με τρόπους και ταχύτητες που έως και πολύ πρόσφατα θα φάνταζαν αδιανόητοι. Η πανδημία, η γενικευόμενη  ψηφιακή επιτήρηση και πιο πρόσφατα η επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης γέννησαν νέα ηθικά διλήμματα και πολιτικά προβλήματα τα οποία βρήκαν την πλειονότητα των ανθρώπων απροετοίμαστη. Ποιος μπορούσε να περιμένει ότι ο έλεγχος του πιο ισχυρού μέσου που γνώρισε η ανθρωπότητα θα βρισκόταν στα χέρια τεσσάρων αμερικανικών τεχνολογικών κολοσσών και του κινεζικού κράτους; Ποιος μπορούσε να περιμένει ότι αυτοί θα υπέκλεπταν τη συσσωρευμένη γνώση χιλιετιών, για να οργανώσουν κλειστά εμπορικά συστήματα και ότι το κεφάλαιο θα έβρισκε τρόπο, για να παράγει πλέον πλούτο χωρίς την ανθρώπινη εργασία;

Ο σημερινός ταραγμένος κόσμος προσφέρει τις συνθήκες για να αντιληφθούμε ότι η εύκολη μομφή, κατά την οποία η φιλοσοφία δεν μπορεί να προσφέρει στην ανθρωπότητα επειδή δεν παράγει νέα δεδομένα, ήταν έωλη: Οι φιλόσοφοι δεν ανακαλύπτουν νέα δεδομένα, -ούτε, προφανώς- διατείνονται κάτι τέτοιο. Aυτό, όμως, που πράττουν, είναι να προβαίνουν σε αξιολόγηση δεδομένων, επιστημονικών ή άλλων, για να διαπιστώνουν εάν μία υπόθεση βασίζεται σε ορθή ή εσφαλμένη εκτίμηση των δεδομένων. Η συνήθης επισήμανση, ότι σε αντιδιαστολή προς τη φιλοσοφική γνώση, η επιστημονική γνώση εξαρτάται από την πειραματική απόδειξη, υποδηλώνει ότι, δήθεν, κάθε επιστημονική θεωρία ανέκυψε στο νου ενός επιστήμονα συγχρόνως με το πείραμα, πάνω στο οποίο αυτή βασιζόταν. Ωστόσο, οι επιστήμονες δεν συλλέγουν πρώτα στοιχεία, για να δουν στη συνέχεια ψυχρά, “αντικειμενικά” και από απόσταση τι ακριβώς προκύπτει από αυτά. Αντιθέτως, πρώτα φαντάζονται, υποθέτουν λύσεις και στη συνέχεια αναζητούν στοιχεία που τις επιβεβαιώνουν.

Η επιστήμη  προσφέρει τα εργαλεία για να εξηγήσουμε τον κόσμο. Η φιλοσοφία βοηθά να τον κατανοήσουμε. Η φιλοσοφία φωτίζει τις δυνάμεις της λογικής, της ηθικής και του μέτρου. Η λογική είναι το μέσο διά του οποίου προοδεύει η σκέψη. Η ηθική είναι αυτή που δείχνει πώς μπορεί να γίνει η αξιολόγηση και η ιεράρχηση διαφορετικών αρχών. Το μέτρο αποκαλύπτει την ανάγκη προσαρμογής του ιδεατού στο εφικτό. Οι τρεις αυτές δυνάμεις γεννήθηκαν με την ελληνική φιλοσοφία και καλλιεργήθηκαν ανά τους αιώνες στον ελληνικό πολιτισμό.

Την ώρα  που οι κοινωνίες μαστίζονται από ευρεία διάδοση παράλογων αντιλήψεων, λαϊκισμού, και κατασκευασμένων ειδήσεων, η φιλοσοφική σκέψη οξύνει την κριτική ικανότητα. Παρέχει τα μέσα για να αμφισβητούμε τις κληρονομημένες απαντήσεις. Aντί να καταναλώνουμε παθητικά πληροφορίες, να μπορούμε να εντοπίζουμε και αναλύουμε τα κίνητρα πίσω από αυτές. Να είμαστε σε θέση να αποκωδικοποιούμε την παραπλανητική γλώσσα της χειραγώγησης. Μας προτρέπει να μη διεκπεραιώνουμε, αλλά να ζούμε συνειδητά τη ζωή μας. Στην εποχή του καταιγισμού της υπερπληροφόρησης, όπου κάθε τι “νέο” παλιώνει μέσα σε λίγα λεπτά, η σταθερότητα της φιλοσοφίας δεν είναι εξεζητημένη πολυτέλεια. Στους ταραγμένους καιρούς η φιλοσοφική θέαση του κόσμου είναι υπαρξιακή ανάγκη.