Στις 20 Αυγούστου 1882 παρουσιάστηκε επίσημα στη Μόσχα ένα έργο που έμελλε να γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα κομμάτια της κλασικής μουσικής: η «Εισαγωγή 1812», έργο 49, του Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι.
Υπάρχει, πάντως, μια ενδιαφέρουσα ιστορική λεπτομέρεια. Η καθιερωμένη επίσημη πρεμιέρα έγινε στη Μεγάλη Πανρωσική Βιομηχανική και Καλλιτεχνική Έκθεση της Μόσχας, υπό τη διεύθυνση του Ιππόλιτ Αλτάνι. Σύγχρονη έρευνα για τον Τσαϊκόφσκι καταγράφει μάλιστα δύο προγενέστερες εκτελέσεις του έργου, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του ίδιου έτους.
Το έργο είχε γραφτεί το 1880 για να τιμήσει τη ρωσική αντίσταση στην εισβολή του Ναπολέοντα το 1812. Και ο Τσαϊκόφσκι δεν έγραψε απλώς μια πανηγυρική σύνθεση. Έκανε τη μάχη μουσική.
Από τη «Μασσαλιώτιδα» στα κανόνια
Η «Εισαγωγή 1812» αρχίζει σχεδόν σαν προσευχή. Στη συνέχεια η μουσική μετατρέπεται σε πολεμική σύγκρουση.
Ακούγονται ρωσικά μουσικά θέματα, ενώ απέναντί τους εμφανίζεται η «Μασσαλιώτιδα», συμβολίζοντας τους Γάλλους εισβολείς. Ιστορικά υπάρχει ένας μικρός αναχρονισμός: η «Μασσαλιώτιδα» δεν ήταν τότε ο επίσημος ύμνος του Ναπολέοντα. Για τον ακροατή, όμως, λειτουργούσε ως άμεσα αναγνωρίσιμο μουσικό σύμβολο της Γαλλίας.
Και μετά έρχονται τα περίφημα κανόνια.
Η παρτιτούρα προβλέπει πραγματικούς κανονιοβολισμούς, ενώ προς το τέλος οι καμπάνες ξεσπούν πανηγυρικά. Η γαλλική μουσική υποχωρεί και το ρωσικό θέμα θριαμβεύει.
Είναι ουσιαστικά η εκστρατεία του 1812 μέσα σε περίπου ένα τέταρτο της ώρας μουσικής.
Ο Ναπολέων μπαίνει στη Ρωσία
Για να καταλάβει κανείς το έργο πρέπει να επιστρέψει στις 24 Ιουνίου 1812.
Ο Ναπολέων Βοναπάρτης, τότε κυρίαρχος σχεδόν ολόκληρης της ηπειρωτικής Ευρώπης, περνά τον ποταμό Νέμαν επικεφαλής της Grande Armée, μιας τεράστιας πολυεθνικής δύναμης εκατοντάδων χιλιάδων ανδρών.
Πίστευε ότι θα συνέτριβε γρήγορα τον στρατό του τσάρου Αλέξανδρου Α΄ και θα ανάγκαζε τη Ρωσία να επιστρέψει στο ηπειρωτικό σύστημα αποκλεισμού της Βρετανίας.
Οι Ρώσοι, όμως, αρνήθηκαν να παίξουν το παιχνίδι του.
Η στρατηγική που τσάκισε τη Μεγάλη Στρατιά
Αντί να δώσουν από την αρχή τη μεγάλη αποφασιστική μάχη που επιζητούσε ο Ναπολέων, οι ρωσικές δυνάμεις υποχωρούσαν στο αχανές εσωτερικό της χώρας.
Κατέστρεφαν ή εγκατέλειπαν εφόδια και υποδομές που θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οι Γάλλοι. Οι γραμμές ανεφοδιασμού του Ναπολέοντα γίνονταν όλο και μεγαλύτερες, ενώ η στρατιά του έχανε ανθρώπους από ασθένειες, πείνα, εξάντληση και μάχες.
Η Ρωσία χρησιμοποιούσε το μεγαλύτερο όπλο της: τον χώρο.
Και ύστερα ήρθε το Μποροντίνο.
Η κόλαση του Μποροντίνο
Στις 7 Σεπτεμβρίου 1812, περίπου 120 χιλιόμετρα από τη Μόσχα, Γάλλοι και Ρώσοι συγκρούστηκαν στη φοβερή Μάχη του Μποροντίνο.
Ήταν μία από τις αιματηρότερες μονοήμερες μάχες των Ναπολεόντειων Πολέμων. Οι απώλειες ήταν δεκάδες χιλιάδες και για τις δύο πλευρές. Ο Ναπολέων έμεινε κύριος του πεδίου, αλλά δεν κατόρθωσε να καταστρέψει τον ρωσικό στρατό.
Ο στρατηγός Μιχαήλ Κουτούζοφ πήρε τότε μία από τις δυσκολότερες αποφάσεις της ρωσικής ιστορίας:
Άφησε τη Μόσχα στον Ναπολέοντα για να σώσει τον στρατό του.
Κατέκτησε τη Μόσχα – και δεν είχε κερδίσει τίποτα
Στις 14 Σεπτεμβρίου ο Ναπολέων μπήκε στη Μόσχα περιμένοντας ότι ο τσάρος θα ζητούσε ειρήνη.
Αντί για θριαμβευτική υποδοχή, βρήκε μια πόλη σχεδόν εγκαταλελειμμένη.
Και σύντομα η Μόσχα τυλίχθηκε στις φλόγες. Η ακριβής ευθύνη για τις πυρκαγιές εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής συζήτησης, αλλά το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό για τους Γάλλους: η πόλη δεν μπορούσε να τους προσφέρει τα ασφαλή χειμερινά καταλύματα και τα εφόδια που περίμεναν.
Ο Ναπολέων περίμενε.
Ο τσάρος δεν διαπραγματευόταν.
Και ο χειμώνας πλησίαζε.
Η υποχώρηση έγινε εφιάλτης
Στις 19 Οκτωβρίου 1812 ο Ναπολέων εγκατέλειψε τη Μόσχα.
Από εκείνη τη στιγμή άρχισε η καταστροφή.
Πείνα. Εξάντληση. Ασθένειες. Έλλειψη τροφής για ανθρώπους και άλογα. Ρωσικές επιθέσεις. Κοζάκοι που χτυπούσαν τα αποκομμένα γαλλικά τμήματα. Και όσο προχωρούσε η υποχώρηση, ήρθαν και οι εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες.
Η εικόνα της Μεγάλης Στρατιάς που είχε εισβάλει πανίσχυρη στη Ρωσία μετατράπηκε σε μια ατελείωτη φάλαγγα εξαντλημένων ανθρώπων που προσπαθούσαν απλώς να επιζήσουν.
Ο ρωσικός χειμώνας έμεινε στην ιστορική μνήμη ως ο μεγάλος αντίπαλος του Ναπολέοντα. Δεν ήταν όμως ο μόνος που τον νίκησε.
Τον νίκησαν η ρωσική στρατηγική υποχώρηση, η τεράστια απόσταση, η καταστροφή των ανεφοδιασμών, η πείνα και οι ασθένειες, η αντίσταση του ρωσικού στρατού και των Κοζάκων και, τελικά, το ψύχος.
Η αρχή του τέλους
Ο Ναπολέων επέστρεψε από τη Ρωσία έχοντας χάσει το μεγαλύτερο μέρος της δύναμης με την οποία είχε ξεκινήσει.
Το κύρος του αήττητου αυτοκράτορα είχε δεχθεί συντριπτικό πλήγμα. Η καταστροφή του 1812 ενθάρρυνε τους αντιπάλους του να σχηματίσουν νέους συνασπισμούς και αποτέλεσε καθοριστική καμπή προς την τελική πτώση του.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1814, οι σύμμαχοι μπήκαν στο Παρίσι και ο Ναπολέων εξορίστηκε στην Έλβα. Θα επέστρεφε για τις περίφημες «Εκατό Ημέρες», μέχρι την οριστική ήττα του στο Βατερλό το 1815.
Και περίπου εβδομήντα χρόνια μετά την καταστροφή της Μεγάλης Στρατιάς, ο Τσαϊκόφσκι μετέτρεψε εκείνον τον πόλεμο σε ήχο.
Στην «Εισαγωγή 1812» ακούς πρώτα την προσευχή, μετά την εισβολή, τη σύγκρουση, τα κανόνια, την υποχώρηση και στο τέλος τις καμπάνες της νίκης.
Ίσως γι’ αυτό το έργο παραμένει τόσο εντυπωσιακό μέχρι σήμερα: δεν περιγράφει απλώς μια ιστορική νίκη. Σε κάνει να ακούς τη στιγμή που μια αυτοκρατορία πίστεψε ότι ήταν ανίκητη και ανακάλυψε, μέσα στη ρωσική απεραντοσύνη, ότι δεν ήταν.
