Σαν σήμερα, στις 14 Σεπτεμβρίου 2022, έφυγε από τη ζωή η Ειρήνη Παπά. Η Ειρήνη Λελέκου, όπως ήταν το πραγματικό της όνομα, δεν υπήρξε απλώς μία μεγάλη Ελληνίδα ηθοποιός. Υπήρξε για δεκαετίες ένα από τα αναγνωρίσιμα ελληνικά πρόσωπα στον διεθνή κινηματογράφο και στο θέατρο.
Γεννήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1929 στο Χιλιομόδι Κορινθίας. Η χρονολογία 1926, που συναντάται σε αρκετές παλαιότερες αναφορές, θεωρείται λανθασμένη. Πέθανε σε ηλικία 93 ετών.
Από την Ελλάδα στις μεγάλες διεθνείς παραγωγές
Σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και πολύ γρήγορα ξεχώρισε για ένα πρόσωπο και μια παρουσία που δύσκολα μπορούσαν να περάσουν απαρατήρητα.
Η διεθνής καριέρα της την οδήγησε δίπλα σε μερικούς από τους σημαντικότερους ηθοποιούς και σκηνοθέτες της εποχής της.
Το παγκόσμιο κοινό τη γνώρισε, μεταξύ άλλων, μέσα από τις «Μπουμπουλίνα», «Τα Κανόνια του Ναβαρόνε», «Ηλέκτρα», «Αλέξης Ζορμπάς», «Ζ», «Τρωάδες» και «Ιφιγένεια».
Στα «Κανόνια του Ναβαρόνε» βρέθηκε δίπλα στους Gregory Peck, David Niven και Anthony Quinn. Με τον Anthony Quinn συναντήθηκε ξανά στον «Αλέξη Ζορμπά» του Μιχάλη Κακογιάννη, μία από τις ταινίες που έκαναν την Ελλάδα κινηματογραφική εικόνα σε ολόκληρο τον κόσμο.
Όμως η Ειρήνη Παπά δεν υπήρξε ποτέ μόνο ηθοποιός του κινηματογράφου.
Η γυναίκα της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας
Η μορφή της έμοιαζε σχεδόν φτιαγμένη για την αρχαία τραγωδία.
Η Αντιγόνη, η Ηλέκτρα, η Ελένη, η Κλυταιμνήστρα και οι μεγάλες γυναικείες μορφές του αρχαίου ελληνικού δράματος βρήκαν στην Ειρήνη Παπά μια ερμηνεύτρια με διεθνή ακτινοβολία.
Δεν προσπαθούσε απλώς να «παίξει» την Ελληνίδα της τραγωδίας. Η βαθιά φωνή, το αυστηρό πρόσωπο, το βλέμμα και η λιτότητα της ερμηνείας της δημιουργούσαν την αίσθηση ότι οι αρχαίες ηρωίδες μπορούσαν να υπάρχουν και στον σύγχρονο κόσμο.
Η φιλία με τον Βαγγέλη Παπαθανασίου
Μία ιδιαίτερη πλευρά της ζωής και της καλλιτεχνικής διαδρομής της ήταν η σχέση της με έναν άλλο Έλληνα που κατέκτησε τον κόσμο: τον Βαγγέλη Παπαθανασίου.
Οι δυο τους γνωρίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και διατήρησαν μια στενή καλλιτεχνική σχέση και φιλία. Ο ίδιος ο Vangelis είχε αναφερθεί στην Ειρήνη Παπά ως φίλη του, εξηγώντας ότι τους ένωνε η κοινή επιθυμία να προσεγγίσουν την παραδοσιακή ελληνική μουσική με έναν διαφορετικό, σύγχρονο τρόπο.
Η πρώτη δισκογραφική συνάντησή τους είχε προηγηθεί μέσα από το θρυλικό «666» των Aphrodite’s Child. Η Ειρήνη Παπά συμμετείχε στο περίφημο και τότε ιδιαίτερα προκλητικό κομμάτι «∞ – Infinity».
Αλλά η μεγάλη κοινή τους κατάθεση ήρθε λίγο αργότερα.
Οι «Ωδές» – Όταν η Ελλάδα συνάντησε τα synthesizers
Το 1979 κυκλοφόρησαν οι «Ωδές» («Odes»).
Ο δίσκος ηχογραφήθηκε στα Nemo Studios του Βαγγέλη Παπαθανασίου στο Λονδίνο και αποτέλεσε ένα τολμηρό για την εποχή εγχείρημα: παραδοσιακά ελληνικά τραγούδια συναντούσαν τον ηλεκτρονικό κόσμο του Vangelis.
Η Ειρήνη Παπά τραγουδούσε και ο Βαγγέλης Παπαθανασίου ανέλαβε την ενορχήστρωση, την εκτέλεση και την παραγωγή.
Στον δίσκο βρίσκονταν τραγούδια όπως τα «Σαράντα Παλληκάρια», «Νεραντζούλα», «Οι Κολοκοτρωναίοι», «Το Ποτάμι», «Μοιρολόι» και «Ο Μενούσης», μαζί με συνθέσεις του ίδιου του Vangelis.
Δεν ήταν ένας ακόμη δίσκος παραδοσιακής μουσικής. Ήταν μια προσπάθεια να περάσει η ελληνική μουσική μνήμη μέσα από τα ηλεκτρονικά όργανα ενός δημιουργού που βρισκόταν ήδη στον δρόμο προς την παγκόσμια καταξίωση.
Και μετά ήρθαν οι «Ραψωδίες»
Η συνεργασία τους δεν τελείωσε εκεί.
Το 1986 κυκλοφόρησαν τις «Ραψωδίες» («Rapsodies»), ένα έργο ακόμη περισσότερο στραμμένο προς τη βυζαντινή και την ορθόδοξη μουσική παράδοση.
Η φωνή της Παπά ακούγεται σε ύμνους όπως το «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ», το «Ω! Γλυκύ μου Έαρ», το «Τον Νυμφώνα Σου Βλέπω» και το «Χριστός Ανέστη».
Ο Παπαθανασίου έντυσε αυτή τη σχεδόν αρχέγονη φωνή με τον δικό του ηλεκτρονικό κόσμο. Το αποτέλεσμα ήταν μια συνάντηση δύο διαφορετικών εποχών: της βυζαντινής παράδοσης και της σύγχρονης ηλεκτρονικής μουσικής.
Ίσως εκεί να βρίσκεται και η ουσία της σχέσης τους. Και οι δύο είχαν κάνει διεθνή καριέρα, αλλά κανένας τους δεν αισθανόταν ότι έπρεπε να απομακρυνθεί από τις ελληνικές ρίζες για να γίνει παγκόσμιος.
Δύο Έλληνες που έφυγαν με λίγους μήνες διαφορά
Υπάρχει και μία συγκινητική σύμπτωση στο τέλος αυτής της ιστορίας.
Ο Βαγγέλης Παπαθανασίου πέθανε στις 17 Μαΐου 2022.
Η Ειρήνη Παπά έφυγε λίγους μήνες αργότερα, στις 14 Σεπτεμβρίου 2022.
Δύο Έλληνες με διαφορετικούς δρόμους, οι οποίοι κατάφεραν κάτι εξαιρετικά δύσκολο: να γίνουν πραγματικά διεθνείς χωρίς να πάψουν να κουβαλούν την Ελλάδα μέσα στο έργο τους.
Η Ειρήνη Παπά που έμεινε
Η Ειρήνη Παπά έπαιξε σε δεκάδες ελληνικές και διεθνείς παραγωγές και συνεργάστηκε με κορυφαία ονόματα του κινηματογράφου και του θεάτρου.
Αλλά η κληρονομιά της δεν μετριέται μόνο σε ταινίες και παραστάσεις.
Το αυστηρό της πρόσωπο, η βαθιά φωνή της και η μοναδική σκηνική παρουσία της δημιούργησαν στο εξωτερικό μια εικόνα Ελληνίδας που δεν στηριζόταν στο φολκλόρ.
Και όταν αυτή η φωνή συνάντησε τα πλήκτρα του Βαγγέλη Παπαθανασίου στις «Ωδές» και στις «Ραψωδίες», δύο από τους σημαντικότερους Έλληνες καλλιτέχνες με διεθνή διαδρομή απέδειξαν ότι η παράδοση δεν χρειάζεται να μένει ακίνητη.
Μπορεί να ταξιδεύει στον χρόνο. Και στον κόσμο.
