Οι ληστείες μουσείων στην Ευρώπη αλλάζουν χαρακτήρα. Οι δράστες εγκαταλείπουν ολοένα περισσότερο τις «αθόρυβες» κλοπές, τη μυστικότητα και την εξαπάτηση και στρέφονται σε βίαιες, στοχευμένες επιδρομές, χρησιμοποιώντας βαριοπούλες, τσεκούρια, λοστούς, ακόμη και εκρηκτικά ή πυροβόλα όπλα. Παράλληλα, αλλάζουν και οι στόχοι τους. Χρυσά αντικείμενα, κοσμήματα, πολύτιμοι λίθοι και συγκεκριμένες κατηγορίες πολιτιστικών αγαθών βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο, καθώς προσφέρουν υψηλή οικονομική αξία και, σε πολλές περιπτώσεις, μπορούν να διοχετευθούν ευκολότερα στην παράνομη αγορά.
Αυτή τη νέα εικόνα καταγράφει η Europol στην έκθεση «Αλλαγή τακτικών, αλλαγή στόχων: Η εξελισσόμενη φύση των ληστειών μουσείων» (Changing tactics, changing targets: The evolving nature of museum heists), σκιαγραφώντας παράλληλα ένα διαφορετικό προφίλ εγκληματιών που φαίνεται να εισέρχεται στον χώρο των κλοπών πολιτιστικών αγαθών.
Μέχρι πρόσφατα, σημειώνει η ευρωπαϊκή αστυνομική υπηρεσία, οι κλοπές από μουσεία θεωρούνταν κατά κανόνα μια μη βίαιη μορφή οργανωμένου εγκλήματος κατά της περιουσίας. Οι δράστες βασίζονταν στην αναγνώριση του χώρου, την εξαπάτηση και την προσεκτική εκτέλεση του σχεδίου τους, επιδιώκοντας να αποφύγουν την έγκαιρη αποκάλυψη.
Χαρακτηριστική ήταν η μεγάλη υπόθεση κλοπής πολύτιμων βιβλίων από βιβλιοθήκες σε διάφορες χώρες της ΕΕ το 2024, κατά την οποία οι δράστες αντικαθιστούσαν τα πρωτότυπα με πλαστά αντίγραφα ώστε η κλοπή να μη γίνει αμέσως αντιληπτή.
Τα πρόσφατα περιστατικά, όμως, δείχνουν, σύμφωνα με τη Europol, μια διαφορετική τάση: περισσότερο άμεσες και συγκρουσιακές μεθόδους και επιθέσεις εναντίον πολύ συγκεκριμένων αντικειμένων.
Βαριοπούλες, εκρηκτικά και όπλα
Οι ευρωπαϊκές αρχές καταγράφουν αυξανόμενη χρήση βίας κατά τη διάρκεια ληστειών σε μουσεία. Προθήκες και είσοδοι παραβιάζονται με βαριοπούλες, τσεκούρια και λοστούς, ενώ έχουν καταγραφεί ακόμη και περιπτώσεις χρήσης εκρηκτικών.
Σε ορισμένες επιθέσεις οι δράστες έχουν χρησιμοποιήσει πυροβόλα όπλα για να εκφοβίσουν προσωπικό ασφαλείας και επισκέπτες, ενώ έχουν καταγραφεί και άμεσες επιθέσεις εναντίον εργαζομένων, οι οποίοι δέθηκαν ή ακινητοποιήθηκαν με τη βία.
Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα σημειώθηκε τη νύχτα της 24ης προς την 25η Ιανουαρίου 2025 στο Drents Museum, στην πόλη Άσεν της Ολλανδίας. Οι δράστες ανατίναξαν την είσοδο του μουσείου και άρπαξαν σημαντικά δακικά αρχαιολογικά αντικείμενα, ανάμεσά τους το χρυσό Κράνος του Coțofenești και τρία χρυσά δακικά βραχιόλια.
Σύμφωνα με την έκθεση, το κράνος και δύο από τα τρία βραχιόλια ανακτήθηκαν και έχουν ήδη επιστραφεί στη Ρουμανία.
Τον Νοέμβριο του 2024, τέσσερις κουκουλοφόροι, οπλισμένοι με ρόπαλα του μπέιζμπολ και τσεκούρια, εισέβαλαν στο μουσείο Cognacq-Jay στο Παρίσι. Άρπαξαν επτά αντικείμενα από χρυσό και διαμάντια και διέφυγαν με σκούτερ.
Έναν χρόνο αργότερα, τον Οκτώβριο του 2025, η ληστεία στο Λούβρο παρουσίασε ανάλογα χαρακτηριστικά. Οι δράστες έσπασαν παράθυρο για να αποκτήσουν πρόσβαση, απείλησαν φύλακες και επισκέπτες, έσπασαν τις προθήκες στην Galerie d’Apollon και έκλεψαν κοσμήματα συνολικής εκτιμώμενης αξίας 88 εκατ. ευρώ.
Παρά τη βιαιότητα, πάντως, οι επιθέσεις αυτές δεν φαίνεται να είναι τυχαίες. Η Europol επισημαίνει ότι η χρήση βίας συνδέεται με στοχευμένες επιχειρήσεις, κάτι που υποδηλώνει προηγούμενη επιλογή συγκεκριμένων αντικειμένων και προετοιμασία πριν από την επίθεση.
Γιατί προτιμούν χρυσό και πολύτιμους λίθους
Η αλλαγή δεν αφορά μόνο τις μεθόδους αλλά και το τι αναζητούν οι δράστες.
Κατά τα τελευταία δύο χρόνια, χρυσός, πολύτιμα μέταλλα και πολύτιμοι λίθοι αποτελούν επανειλημμένα στόχο ληστειών μουσείων. Μεταξύ των αντικειμένων που έχουν κλαπεί περιλαμβάνονται χρυσά νομίσματα, ψήγματα χρυσού, διακοσμητικά αντικείμενα και κοσμήματα με πολύτιμους λίθους.
Η επιλογή τους δεν είναι τυχαία καθώς σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχει στη διάθεσή της η Europol, το βασικό κίνητρο είναι οικονομικό. Ο χρυσός και το ασήμι μπορούν να λιώσουν, με αποτέλεσμα να εξαφανίζονται τα χαρακτηριστικά που θα επέτρεπαν στις διωκτικές αρχές να ταυτοποιήσουν το κλεμμένο αντικείμενο. Οι πολύτιμοι λίθοι μπορούν αντίστοιχα να αφαιρεθούν από τα κοσμήματα και να πωληθούν χωριστά.
Τέτοιου είδους αντικείμενα θεωρούνται ιδιαίτερα ελκυστικά για εγκληματικά δίκτυα λόγω της υψηλής αξίας, της εύκολης πρόσβασης αλλά και της αντίληψης ότι τα μέτρα ασφαλείας στα μουσεία είναι λιγότερο ισχυρά από εκείνα των κοσμηματοπωλείων.
Στο στόχαστρο και οι κινεζικές αρχαιότητες
Ξεχωριστή τάση που επισημαίνει η έκθεση είναι οι κλοπές κινεζικών πολιτιστικών αντικειμένων.
Μεταξύ των στόχων περιλαμβάνονται πορσελάνινα πιάτα του 12ου και 13ου αιώνα, αγγεία της δυναστείας Ming, καθώς και κινεζικά χάλκινα αγγεία με έγχρωμα σμάλτα από τις περιόδους Ming και Qing.
Σε αντίθεση με τα πολύτιμα μέταλλα, τα οποία μπορούν να καταστραφούν ώστε να μεταπωληθεί η πρώτη ύλη τους, στην περίπτωση των κινεζικών αρχαιοτήτων η ίδια η πολιτιστική αξία του αντικειμένου αποτελεί μέρος του οικονομικού κινήτρου. Η Europol συνδέει τις κλοπές με την υψηλή ζήτηση που υπάρχει για τα αντικείμενα αυτά και την πιθανότητα εύκολης διάθεσής τους στην αγορά τέχνης.
Και εδώ, πάντως, η εικόνα που προκύπτει είναι εκείνη της οργανωμένης και στοχευμένης δράσης: οι σχετικές υποθέσεις που έχουν αναφερθεί στη Europol εμφανίζουν προηγούμενη αναγνώριση και σχεδιασμό και όχι τυχαία λεηλασία μουσείων.
Ένα νέο προφίλ εγκληματιών
Ίσως η σημαντικότερη διαπίστωση της έκθεσης αφορά το ποιοι βρίσκονται πλέον πίσω από ορισμένες από αυτές τις επιθέσεις.
Η αυξανόμενη χρήση βίας ενδέχεται, σύμφωνα με τη Europol, να αποτελεί ένδειξη ότι στις ληστείες μουσείων εμπλέκονται δράστες διαφορετικού προφίλ από εκείνους που παραδοσιακά δραστηριοποιούνταν στο παράνομο εμπόριο πολιτιστικών αγαθών.
Ο παραδοσιακός διακινητής πολιτιστικών αγαθών αποφεύγει συνήθως τη βία, διαθέτει εξειδίκευση στο οργανωμένο έγκλημα κατά της περιουσίας ή στις κλοπές πολιτιστικών αγαθών και λειτουργεί μέσα σε σχετικά σταθερά δίκτυα.
Οι νέοι δράστες που εμφανίζονται σε ορισμένες από τις πρόσφατες υποθέσεις έχουν συχνά ιστορικό συμμετοχής και σε άλλα είδη εγκληματικής δραστηριότητας.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι ορισμένοι από όσους συνελήφθησαν φαίνεται να οργανώθηκαν ad hoc, χωρίς να έχουν προηγούμενες σχέσεις μεταξύ τους, και να στρατολογήθηκαν τοπικά μέσω μέσων κοινωνικής δικτύωσης και εφαρμογών άμεσης επικοινωνίας.
Η Europol εξετάζει ακόμη και το ενδεχόμενο χαμηλότερου επιπέδου εκτελεστές να στρατολογούνται περιστασιακά στο πλαίσιο ενός μοντέλου «crime-as-a-service», δηλαδή παροχής εγκληματικής «υπηρεσίας» κατά παραγγελία.
Παράλληλα, εγκληματίες και δίκτυα που δραστηριοποιούνται σε άλλες παράνομες αγορές ενδέχεται να έχουν αντιληφθεί τις ληστείες μουσείων ως μια δραστηριότητα με σχετικά χαμηλό κίνδυνο και υψηλές πιθανότητες κέρδους.
Η ίδια η Europol διευκρινίζει, πάντως, ότι εξακολουθούν να υπάρχουν κενά στις διαθέσιμες πληροφορίες και επομένως οι εκτιμήσεις αυτές δεν συνιστούν ακόμη οριστική εικόνα του φαινομένου.
Η ευρωπαϊκή διάσταση
Η Europol υποστηρίζει τις εθνικές αρχές μέσω του Ευρωπαϊκού Κέντρου Σοβαρού και Οργανωμένου Εγκλήματος (ESOCC), παρέχοντας επιχειρησιακή, αναλυτική και συντονιστική υποστήριξη και, όταν απαιτείται, αποστέλλοντας εμπειρογνώμονες επί τόπου.
Τον Νοέμβριο του 2025, κοινή επιχείρηση αρχών από κράτη-μέλη της ΕΕ και χώρες εταίρους, με τη στήριξη της Europol, οδήγησε στην εξάρθρωση εγκληματικού δικτύου που εμπλεκόταν σε μεγάλης κλίμακας διακίνηση πολιτιστικών αγαθών εντός και εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το δίκτυο διακινούσε, μεταξύ άλλων, αρχαία χρυσά και ασημένια νομίσματα και άλλες αρχαιότητες. Η έρευνα αποκάλυψε διασυνδέσεις μεταξύ προσώπων σε διαφορετικές χώρες, οδήγησε στον εντοπισμό επιπλέον αντικειμένων που θεωρείται ότι είχαν διακινηθεί από το ίδιο δίκτυο και άνοιξε τον δρόμο για νέες έρευνες σε ορισμένες από τις χώρες που συμμετείχαν στην επιχείρηση.
Η εικόνα που προκύπτει από την έκθεση είναι επομένως διπλή: οι ληστείες μουσείων γίνονται πιο βίαιες, αλλά ταυτόχρονα και περισσότερο προσαρμοσμένες στη λογική της σύγχρονης εγκληματικής αγοράς. Οι δράστες επιλέγουν αντικείμενα με βάση την οικονομική τους αξία και τη δυνατότητα μεταπώλησης, ενώ δίπλα στα παραδοσιακά δίκτυα διακίνησης πολιτιστικών αγαθών εμφανίζονται ομάδες με διαφορετική προέλευση, διαφορετική οργάνωση και πολύ μικρότερους ενδοιασμούς στη χρήση βίας.
