Τον Νοέμβριο του 1896, το National Geographic δημοσίευσε μια φωτογραφία με τίτλο «Zulu Bride and Bridegroom». Ένα ζευγάρι Ζουλού από τη νότια Αφρική κοιτούσε τον φακό. Η γυναίκα είχε ακάλυπτο το στήθος της. Ήταν η πρώτη τέτοια φωτογραφία στην ιστορία του συγκεκριμένου περιοδικού. Όχι, όπως συχνά γράφεται, η πρώτη απεικόνιση γυμνού στήθους σε περιοδικό παγκοσμίως.
Η επιστημονική δικαιολογία και το αποικιακό βλέμμα
Το National Geographic είχε ιδρυθεί το 1888 ως έντυπο γεωγραφικής γνώσης. Στα τέλη του 19ου αιώνα άρχισε να μετατρέπεται σε εικονογραφημένο περιοδικό. Οι εικόνες ανθρώπων από μακρινούς τόπους παρουσιάζονταν ως τεκμήρια της καθημερινής ζωής και των εθίμων τους. Ωστόσο, μεταγενέστεροι μελετητές επισημαίνουν ότι η επιλογή και η λεζάντα τέτοιων φωτογραφιών συχνά αντανακλούσαν την αποικιακή οπτική των δυτικών συντακτών.
Το ίδιο το National Geographic, ανατρέχοντας στο φωτογραφικό του αρχείο, έχει αναγνωρίσει ότι οι γυναίκες εμφανίζονταν επί δεκαετίες περισσότερο ως «εξωτικές» μορφές παρά ως επιστήμονες, εξερευνήτριες και πρωταγωνίστριες της κοινωνικής ζωής. Από τη δεκαετία του 1970 η εκπροσώπησή τους έγινε σταδιακά πιο πολυδιάστατη.
Από τα φωτογραφικά περιοδικά στη μαζική κουλτούρα
Στον 20ό αιώνα η γυμνή ή ημίγυμνη εικόνα εμφανίστηκε σε διαφορετικά εκδοτικά περιβάλλοντα: σε εθνογραφικά ρεπορτάζ, σε καλλιτεχνική φωτογραφία, σε κινηματογραφικά και ανδρικά περιοδικά. Η σημασία της άλλαζε ανάλογα με το πλαίσιο: άλλοτε ήταν ιστορικό ή καλλιτεχνικό τεκμήριο, άλλοτε εμπορικό μέσο προσέλκυσης αναγνωστών.
Playboy, Penthouse και Hustler
Το 1953 ο Χιου Χέφνερ ίδρυσε στις Ηνωμένες Πολιτείες το Playboy, με τη Μέριλιν Μονρόε στο πρώτο τεύχος. Το περιοδικό συνδύασε φωτογραφίσεις γυμνού, συνεντεύξεις, λογοτεχνία και θέματα τρόπου ζωής. Το Penthouse, που δημιούργησε ο Μπομπ Γκουτσιόνε το 1965 στη Βρετανία και κυκλοφόρησε αργότερα στις ΗΠΑ, ακολούθησε πιο τολμηρή φωτογραφική γραμμή. Το Hustler του Λάρι Φλιντ, από το 1974, προχώρησε σε ακόμη πιο ρητό σεξουαλικό περιεχόμενο. Δεν αποτελούσαν συνέχεια του National Geographic: απευθύνονταν σε διαφορετικό κοινό και είχαν διαφορετικό εμπορικό σκοπό.
Η ευρωπαϊκή διαδρομή και τα περιοδικά μόδας
Στην Ευρώπη, το γαλλικό Lui, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1963, συνέδεσε την ερωτική φωτογραφία με την ανδρική κουλτούρα και το lifestyle. Παράλληλα, περιοδικά όπως τα Vogue, Harper’s Bazaar και αργότερα καλλιτεχνικές εκδόσεις φωτογραφίας δημοσίευσαν κατά περιόδους γυμνό ή ημίγυμνο μέσα σε πλαίσιο μόδας και τέχνης. Δεν είχαν όλες οι φωτογραφίες τον ίδιο χαρακτήρα ούτε αντιμετωπίζονταν με τον ίδιο τρόπο από τους αναγνώστες και τη λογοκρισία.
Και στην Ελλάδα;
Στην ελληνική αγορά, ιδιαίτερα μετά τη Μεταπολίτευση, το γυμνό εμφανίστηκε σε κινηματογραφικά, ανδρικά και lifestyle περιοδικά, καθώς και σε ελληνικές εκδόσεις διεθνών τίτλων, όπως το Playboy. Η διάδοση των περιπτέρων και αργότερα της τηλεόρασης και του διαδικτύου άλλαξε ριζικά το τοπίο.
Από το ταμπού στη συζήτηση για τη συναίνεση
Σήμερα το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο σώμα επιτρέπεται να δείχνει ένα περιοδικό. Είναι ποιος φωτογραφίζει, με ποια συναίνεση, για ποιο σκοπό και με ποιο δικαίωμα ελέγχει το εικονιζόμενο πρόσωπο τη χρήση της εικόνας του. Η φωτογραφία του 1896 παραμένει σημαντική ακριβώς επειδή μας επιτρέπει να συγκρίνουμε δύο εποχές: εκείνη που θεωρούσε το σώμα μιας γυναίκας αντικείμενο «εξωτικής» παρατήρησης και τη σημερινή, που απαιτεί σεβασμό στο πρόσωπο πίσω από τη φωτογραφία.
Πηγές
National Geographic, «The Nat Geo archive frames women’s lives in photos» (2019). The New Yorker, «Yellow Fever» (2013). Stephanie L. Hawkins, «Savage Visions», Arizona Quarterly (2008). Wikimedia Commons, «Zulu Bride and Bridegroom (National Geographic)». The Magazine Century: American Magazines Since 1900.
