Η Ελευσίνα δεν είναι απλώς ένα ακόμη λιμενικό project. Είναι ένα πιθανό σημείο καμπής για τη θέση της Ελλάδας στην Ευρώπη, την Ανατολική Μεσόγειο και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη: ένα νέο εμπορευματικό, ενεργειακό, ναυπηγικό και διαμετακομιστικό κέντρο δίπλα στον Πειραιά, αλλά όχι κατ’ ανάγκην στη σκιά του.
Μέσα στον Ιούνιο αναμένεται να ξεκινήσει ο διαγωνισμός του Υπερταμείου για την αξιοποίηση του λιμανιού της Ελευσίνας, με επίκεντρο τη Βλύχα, μια ζώνη περίπου 800 στρεμμάτων που για δεκαετίες κουβαλά το βάρος της βαριάς βιομηχανικής ιστορίας της περιοχής, αλλά σήμερα αντιμετωπίζεται ως μία από τις μεγάλες αναπτυξιακές ευκαιρίες της χώρας.
Το σχέδιο δεν αφορά απλώς μια νέα προβλήτα ή μια τυπική λιμενική αναβάθμιση. Στην πραγματικότητα, αφορά τη δημιουργία ενός σύνθετου οικοσυστήματος: εμπορευματικές μεταφορές, logistics, ναυπηγεία, ενέργεια, LNG, τεχνική υποστήριξη πλοίων, οδικές και σιδηροδρομικές συνδέσεις. Με άλλα λόγια, η Ελευσίνα διεκδικεί να γίνει κάτι πολύ περισσότερο από ένα συμπληρωματικό λιμάνι της Αττικής. Διεκδικεί ρόλο κόμβου.
Και αυτός ο ρόλος αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή δίπλα υπάρχει ο Πειραιάς.
Ο Πειραιάς, υπό τον έλεγχο της COSCO, έχει ήδη μετατραπεί σε έναν από τους σημαντικότερους λιμένες εμπορευματοκιβωτίων στη Μεσόγειο. Η κινεζική παρουσία εκεί δεν είναι απλώς επιχειρηματική. Είναι γεωοικονομική. Συνδέεται με τους νέους δρόμους του εμπορίου, με τις ασιατικές ροές προς την Ευρώπη, με την προσπάθεια της Κίνας να έχει σταθερές πύλες εισόδου στην ευρωπαϊκή αγορά.
Η Ελευσίνα, από την άλλη, εμφανίζεται ως η μεγάλη εναλλακτική ή πιο σωστά, ως το δυνητικό αντίβαρο. Όχι απαραίτητα απέναντι στον Πειραιά με όρους τοπικού ανταγωνισμού, αλλά ως ένα δεύτερο ισχυρό σημείο πρόσβασης, στο οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες βλέπουν στρατηγικό ενδιαφέρον. Η βούληση της Ουάσιγκτον να υπάρξει στην Αττική ένα λιμενικό, ναυπηγικό και ενεργειακό οικοσύστημα εκτός κινεζικού ελέγχου είναι εμφανής. Σε μια εποχή όπου οι λιμένες δεν είναι πλέον μόνο εμπορικές υποδομές, αλλά και εργαλεία γεωπολιτικής επιρροής, η Ελευσίνα αποκτά άλλη βαρύτητα.
Αυτό ακριβώς εξηγεί και το ενδιαφέρον των ομίλων AKTOR και ONEX, που έχουν ήδη ανακοινώσει συνεργασία για τη διεκδίκηση του project. Η ONEX έχει συνδέσει την παρουσία της στην Ελευσίνα με την αναβίωση των ναυπηγείων και την ενίσχυση της αμυντικής και βιομηχανικής διάστασης της περιοχής. Η AKTOR φέρνει στο τραπέζι την τεχνογνωσία μεγάλων υποδομών, παραχωρήσεων και σύνθετων έργων.
Το οικονομικό μέγεθος της επένδυσης δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί σε επίπεδο επίσημου προϋπολογισμού, καθώς οι τελικές απαιτήσεις θα αποτυπωθούν μέσα από τα τεύχη του διαγωνισμού, τις μελέτες και τις υποχρεώσεις που θα αναλάβει ο επενδυτής. Ωστόσο, η συζήτηση στην αγορά κινείται ήδη σε επίπεδο εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, ενώ αν συνυπολογιστούν οι παράλληλες επενδύσεις σε ναυπηγεία, logistics, διασυνδέσεις και το Θριάσιο, το συνολικό αποτύπωμα μπορεί να κινηθεί σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.
Κρίσιμος κρίκος είναι το Θριάσιο Εμπορευματικό Κέντρο. Η Ελευσίνα δεν μπορεί να λειτουργήσει ως σύγχρονο λιμάνι αν δεν συνδεθεί οργανικά με την ενδοχώρα. Το στοίχημα δεν είναι μόνο να φτάνει ένα πλοίο και να εκφορτώνει. Το στοίχημα είναι το φορτίο να φεύγει γρήγορα, φθηνά και με ασφάλεια προς την Αθήνα, τη Βόρεια Ελλάδα, τα Βαλκάνια, την Κεντρική Ευρώπη, αλλά και προς νότο, ανατολή και δύση μέσω των υφιστάμενων και μελλοντικών δικτύων.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα: τι θα γίνει με τις υποδομές της στεριάς;
Το νέο master plan προβλέπει τη μεταφορά του υφιστάμενου κεντρικού εμπορικού λιμένα στη Βλύχα και τη σύνδεσή του με τα σιδηροδρομικά και κεντρικά οδικά δίκτυα. Αυτό σημαίνει ότι η επιτυχία του project δεν θα κριθεί μόνο στην προκυμαία. Θα κριθεί στους δρόμους, στις σιδηροδρομικές γραμμές, στις συνδέσεις με το Θριάσιο, στην πρόσβαση προς την Αττική Οδό, την Ολυμπία Οδό και τους βασικούς άξονες που οδηγούν προς τη Βόρεια Ελλάδα. Χωρίς σοβαρή οδική και σιδηροδρομική διασύνδεση, το λιμάνι κινδυνεύει να γίνει ένα μεγάλο σχέδιο με μικρή πρακτική απόδοση.
Για την ώρα, δεν υπάρχει ολοκληρωμένο και δημόσια εξειδικευμένο πακέτο νέων οδικών έργων που να συνοδεύει με λεπτομέρεια την παραχώρηση. Υπάρχει όμως η σαφής κατεύθυνση ότι το λιμάνι πρέπει να «κουμπώσει» με τα κεντρικά δίκτυα. Και αυτό στην πράξη σημαίνει ότι το project της Ελευσίνας θα συμπαρασύρει αναγκαστικά και τη συζήτηση για νέες ή αναβαθμισμένες προσβάσεις, για κυκλοφοριακή αποσυμφόρηση, για ασφαλείς διαδρομές βαρέων οχημάτων και για πραγματική σιδηροδρομική λειτουργία.
Η χωρητικότητα του νέου λιμανιού, επίσης, δεν έχει παρουσιαστεί ακόμη με έναν τελικό αριθμό TEU ή τόνων φορτίου που να μπορεί να θεωρηθεί επίσημος. Αυτό που έχει γίνει σαφές είναι ότι το σχεδιαζόμενο μοντέλο δεν αφορά μόνο containers. Περιλαμβάνει εμπορικά πλοία, φορτία χύδην, ενεργειακές εγκαταστάσεις, πιθανή υποστήριξη πολεμικών πλοίων, ναυπηγοεπισκευαστικές υπηρεσίες και logistics. Πρόκειται δηλαδή για πολυλειτουργικό λιμενικό κόμβο, όχι για ένα μονοδιάστατο container terminal.
Αυτή η πολυλειτουργικότητα είναι και το μεγάλο πλεονέκτημα της Ελευσίνας. Ο Πειραιάς έχει ήδη τεράστια δυναμική στα εμπορευματοκιβώτια και στην κρουαζιέρα. Η Ελευσίνα μπορεί να χτίσει διαφορετική ταυτότητα: να συνδυάσει λιμάνι, ναυπηγεία, ενέργεια και βιομηχανία. Να γίνει ο χώρος όπου ένα πλοίο θα μπορεί να εκφορτώνει, να επισκευάζεται, να ανεφοδιάζεται και να συνδέεται με την εφοδιαστική αλυσίδα σε ένα ενιαίο σύστημα.
Το LNG είναι επίσης βασικό στοιχείο της εξίσωσης. Η Ευρώπη, μετά τη ρήξη με τη ρωσική ενεργειακή εξάρτηση, αναζητά νέες υποδομές, νέες διαδρομές και νέες δυνατότητες αποθήκευσης και διακίνησης. Η Ελλάδα έχει ήδη αναβαθμίσει τη θέση της στον ενεργειακό χάρτη της περιοχής. Η Ελευσίνα μπορεί να προσθέσει έναν ακόμη κρίκο, συνδέοντας τη ναυτιλία, τη βιομηχανία και τις ανάγκες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Όμως το μεγάλο στοίχημα δεν είναι μόνο γεωπολιτικό ή οικονομικό. Είναι και τοπικό.
Η Ελευσίνα δεν είναι ένας άδειος βιομηχανικός χάρτης πάνω στον οποίο μπορούν να σχεδιαστούν τα πάντα από την αρχή. Είναι πόλη με ιστορία, αρχαιολογικό βάρος, πολιτιστική ταυτότητα, μνήμη, τραύματα από τη βιομηχανική ρύπανση, αλλά και μια κοινωνία που διεκδικεί καλύτερη ποιότητα ζωής. Η ανάπτυξη του λιμανιού δεν μπορεί να γίνει εις βάρος της πόλης. Πρέπει να γίνει μαζί με την πόλη.
Αυτό σημαίνει αυστηρούς περιβαλλοντικούς όρους, πραγματική διαβούλευση, καθαρό σχεδιασμό για την κυκλοφορία, προστασία του κόλπου, αποκατάσταση υποβαθμισμένων ζωνών και σεβασμό στην πολιτιστική κληρονομιά. Σημαίνει επίσης ότι το παραλιακό μέτωπο δεν πρέπει να παραδοθεί αποκλειστικά στη βαριά χρήση, αλλά να υπάρξει ισορροπία ανάμεσα στην οικονομική δραστηριότητα και την ανάγκη της πόλης να ξαναβρεί την έξοδό της στη θάλασσα.
Η Ελευσίνα μπορεί να γίνει παράδειγμα νέας βιομηχανικής ανάπτυξης. Όχι επιστροφής στο παλιό μοντέλο, όπου η παραγωγή σήμαινε υποβάθμιση, αλλά μετάβασης σε ένα μοντέλο υψηλής προστιθέμενης αξίας, καθαρών κανόνων, σύγχρονων υποδομών και διεθνούς ρόλου.
Ο διαγωνισμός του Ιουνίου δεν είναι μια τεχνική διαδικασία. Είναι η αρχή μιας κρίσιμης απόφασης: τι είδους ανάπτυξη θέλει η Ελλάδα και τι ρόλο θέλει να παίξει στον νέο χάρτη των μεταφορών, της ενέργειας και της γεωπολιτικής.
Η Ελευσίνα έχει την ευκαιρία να γίνει hub Ευρώπης και ευρύτερης περιοχής. Αλλά για να το πετύχει, πρέπει να γίνει κάτι περισσότερο από λιμάνι. Πρέπει να γίνει υπόδειγμα ισορροπίας ανάμεσα στην οικονομία, την ιστορία, το περιβάλλον και την πόλη που τη φιλοξενεί.
