Σε ισχύ έχει τεθεί από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 το νέο κληρονομικό δίκαιο με το οποίο περιορίζεται η ευθύνη των κληρονόμων για τα χρέη, αλλάζουν τα μερίδια στην οικογενειακή περιουσία και αποκτούν δικαιώματα ακόμη και σύντροφοι χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης.
Ένα διαμέρισμα που συνοδεύεται από τραπεζικά χρέη. Ένα πατρικό σπίτι που πρέπει να μοιραστεί ανάμεσα στα παιδιά. Μια διαθήκη που αφήνει την περιουσία σε έναν μόνο κληρονόμο. Ή ένα ζευγάρι που έζησε μαζί επί δεκαετίες, χωρίς να παντρευτεί ποτέ. Όλα αυτά, αποτελούν συνηθισμένες οικογενειακές καταστάσεις, οι οποίες πλέον αντιμετωπίζονται διαφορετικά από το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο.
Με τον νόμο 5303/2026, που δημοσιεύθηκε στις 22 Μαΐου 2026, αλλάζουν ουσιαστικά οι κανόνες για τις κληρονομιές, τα χρέη, τις διαθήκες και τα δικαιώματα των συγγενών. Οι βασικές αλλαγές ισχύουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και εφαρμόζονται, κατά κανόνα, στις κληρονομιές προσώπων που απεβίωσαν από την ημερομηνία αυτή και μετά. Για θανάτους έως τις 15 Σεπτεμβρίου 2026 εξακολουθεί, κατά βάση, να εφαρμόζεται το προηγούμενο καθεστώς, με συγκεκριμένες μεταβατικές εξαιρέσεις.
Κληρονομιά με χρέη
Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη αλλαγή για χιλιάδες οικογένειες. Μέχρι σήμερα, η αποδοχή μιας κληρονομιάς μπορούσε να δημιουργήσει σοβαρούς οικονομικούς κινδύνους. Εάν ο θανών είχε μεγάλα χρέη, ο κληρονόμος μπορούσε, υπό προϋποθέσεις, να βρεθεί αντιμέτωπος με απαιτήσεις που επηρέαζαν ακόμη και την προσωπική του περιουσία. Το νέο πλαίσιο καθιερώνει, ως γενικό κανόνα, τον διαχωρισμό της κληρονομικής περιουσίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου.
Παράδειγμα: Ένας πατέρας αφήνει στο παιδί του ένα διαμέρισμα αξίας 100.000 ευρώ, αλλά και τραπεζικά χρέη 160.000 ευρώ.
Με το νέο καθεστώς, η ευθύνη για τα κληρονομικά χρέη περιορίζεται στην κληρονομική περιουσία. Το παιδί δεν υποχρεώνεται, μόνο και μόνο επειδή κληρονόμησε, να καλύψει τη διαφορά των 60.000 ευρώ από τις προσωπικές του αποταμιεύσεις ή από άλλο ακίνητο που ήδη κατέχει. Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι θα διατηρήσει και το κληρονομούμενο διαμέρισμα χωρίς να εξοφληθούν οι δανειστές. Η περιουσία μπορεί να οδηγηθεί σε εκκαθάριση για την ικανοποίησή τους. Επίσης, η προστασία δεν πρέπει να συγχέεται με την περίπτωση κατά την οποία ο κληρονόμος έχει αναλάβει ο ίδιος προσωπική υποχρέωση για κάποιο χρέος, για παράδειγμα ως εγγυητής.
Πώς μοιράζεται η κληρονομιά ανάμεσα σε σύζυγο και παιδιά
Το νέο δίκαιο αλλάζει και το ποσοστό που κληρονομεί ο επιζών σύζυγος όταν δεν υπάρχει διαθήκη. Η σημαντική διαφοροποίηση αφορά τις οικογένειες με ένα παιδί. Σε αυτή την περίπτωση, ο επιζών σύζυγος κληρονομεί πλέον το 1/3 της περιουσίας, αντί του 1/4 που ίσχυε προηγουμένως. Το παιδί λαμβάνει τα υπόλοιπα 2/3.
Παράδειγμα: Ένας άνθρωπος πεθαίνει αφήνοντας περιουσία αξίας 180.000 ευρώ, σύζυγο και ένα παιδί. Με το προηγούμενο καθεστώς, ο σύζυγος θα κληρονομούσε 45.000 ευρώ και το παιδί 135.000 ευρώ. Με το νέο καθεστώς, ο σύζυγος λαμβάνει 60.000 ευρώ και το παιδί 120.000 ευρώ.
Όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το μερίδιο του επιζώντος συζύγου παραμένει στο 1/4, ενώ τα υπόλοιπα 3/4 κατανέμονται στα παιδιά. Επομένως, σε μια οικογένεια με δύο παιδιά και περιουσία 200.000 ευρώ, ο σύζυγος κληρονομεί 50.000 ευρώ και κάθε παιδί 75.000 ευρώ.
Τα παραδείγματα αφορούν την εξ αδιαθέτου κληρονομική διαδοχή, δηλαδή την περίπτωση χωρίς διαθήκη, και υποθέτουν ότι δεν υπάρχουν άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την κατανομή.
Το πατρικό σπίτι και η «μοιρασιά»
Μία ακόμη σημαντική αλλαγή αφορά τη λεγόμενη «νόμιμη μοίρα». Πρόκειται για το ελάχιστο κληρονομικό δικαίωμα που αναγνωρίζει ο νόμος σε συγκεκριμένους στενούς συγγενείς, ακόμη και όταν υπάρχει διαθήκη. Με το νέο καθεστώς, η νόμιμη μοίρα αποκτά κατά βάση χαρακτήρα χρηματικής αξίωσης. Αυτό σημαίνει ότι ο δικαιούχος μπορεί να διεκδικήσει την αξία που του αναλογεί, χωρίς να αποκτά υποχρεωτικά ποσοστό συνιδιοκτησίας σε συγκεκριμένο ακίνητο.
Παράδειγμα: Ένας πατέρας αφήνει με διαθήκη ένα διαμέρισμα αξίας 200.000 ευρώ στο ένα από τα δύο παιδιά του.
Το δεύτερο παιδί, εφόσον είναι δικαιούχος νόμιμης μοίρας, μπορεί να αξιώσει τη χρηματική αξία του δικαιώματός του, αντί να καταστεί αυτομάτως συνιδιοκτήτης του διαμερίσματος. Η αλλαγή μπορεί να διευκολύνει την αξιοποίηση οικογενειακών ακινήτων, αποτρέποντας την αναγκαστική δημιουργία νέων συνιδιοκτησιών.
Υπάρχει, ωστόσο, και ο αντίλογος. Όπως επισημαίνει ο επίτιμος αρεοπαγίτης Λέανδρος Ρακιντζής σε σχετική ανάλυσή του στη HuffPost, η μετατροπή της νόμιμης μοίρας σε χρηματική αξίωση μπορεί να οδηγήσει σε νέες δικαστικές διαμάχες, όταν ο κληρονόμος που λαμβάνει το ακίνητο δεν διαθέτει χρήματα για να αποζημιώσει τους υπόλοιπους δικαιούχους.
Τι κληρονομεί ο/η σύντροφος όταν δεν υπάρχει γάμος
Το νέο δίκαιο αναγνωρίζει για πρώτη φορά συγκεκριμένα κληρονομικά δικαιώματα και σε συντρόφους που ζουν μαζί χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης. Η προστασία αφορά ζευγάρια που συμβιώνουν μόνιμα για τουλάχιστον τρία χρόνια ή έχουν αποκτήσει κοινό παιδί, ανεξάρτητα από τη διάρκεια της συμβίωσης. Ωστόσο, η ελεύθερη συμβίωση δεν εξομοιώνεται πλήρως με τον γάμο.
Ο επιζών σύντροφος αποκτά κληρονομικό δικαίωμα υπό τις ειδικές προϋποθέσεις του νόμου και στην προβλεπόμενη τάξη κληρονομικής διαδοχής. Δεν προηγείται αυτομάτως των παιδιών ή των άλλων συγγενών που καλούνται σε προηγούμενη τάξη. Παράλληλα, προβλέπεται δικαίωμα παραμονής στην κοινή κατοικία για ένα έτος, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις.
Παράδειγμα: Δύο άνθρωποι ζουν μαζί επί 15 χρόνια, χωρίς να έχουν παντρευτεί. Ο ένας πεθαίνει και το σπίτι στο οποίο κατοικούσαν ανήκε αποκλειστικά σε εκείνον.
Ο επιζών σύντροφος δεν αποκτά αυτομάτως την κυριότητα του ακινήτου. Μπορεί, όμως, να προστατεύεται ως προς την προσωρινή παραμονή του στην κατοικία, ενώ ενδεχόμενο κληρονομικό δικαίωμα εξετάζεται με βάση τη συγγενική κατάσταση του θανόντος και τις προϋποθέσεις του νόμου.
Τι αλλάζει στις χειρόγραφες διαθήκες
Οι ιδιόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται. Οι πολίτες εξακολουθούν να μπορούν να συντάσσουν χειρόγραφη διαθήκη, τηρώντας τις νόμιμες προϋποθέσεις. Αλλάζουν, ωστόσο, διαδικασίες που αφορούν τη δημοσίευση και την αναγνώρισή της. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν μια ιδιόγραφη διαθήκη εμφανίζεται μεγάλο χρονικό διάστημα μετά τον θάνατο. Η παρέλευση διετίας μπορεί να δημιουργεί πρόσθετες διαδικαστικές απαιτήσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε εκπρόθεσμα δημοσιευόμενη διαθήκη είναι αυτομάτως άκυρη.
Παράλληλα, προβλέπεται ηλεκτρονικό μητρώο διαθηκών, με στόχο την ευκολότερη αναζήτηση και τον περιορισμό των προβλημάτων που προκαλούν χαμένες ή αμφισβητούμενες διαθήκες.
Κληρονομικές συμβάσεις: Συμφωνίες για την περιουσία πριν από τον θάνατο
Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες είναι η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων. Με αυτές παρέχεται, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, η δυνατότητα να ρυθμίζονται συμβατικά ζητήματα της μελλοντικής κληρονομικής διαδοχής. Για παράδειγμα, ένας γονέας που διαθέτει δύο ακίνητα και δύο παιδιά μπορεί να εξετάσει, με τη βοήθεια συμβολαιογράφου, εάν υπάρχει δυνατότητα συμφωνίας για τη μελλοντική κατανομή της περιουσίας. Στόχος είναι να περιοριστούν οι διαφωνίες και να διευκολυνθεί η αξιοποίηση των ακινήτων.
Οι συμβάσεις αυτές, πάντως, δεν αποτελούν ανεπίσημες οικογενειακές συμφωνίες. Απαιτούν συγκεκριμένο νομικό τύπο και πρέπει να εξετάζονται και ως προς τις φορολογικές συνέπειές τους.
Τι πρέπει να προσέξουν όσοι έχουν ήδη κληρονομήσει
Η ημερομηνία θανάτου είναι καθοριστική. Για θανάτους από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά, εφαρμόζεται κατά κανόνα το νέο κληρονομικό πλαίσιο. Για παλαιότερους θανάτους ισχύουν οι προηγούμενες διατάξεις, με τις εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος. Ιδιαίτερη σημασία έχει μια μεταβατική δυνατότητα για ορισμένους κληρονόμους παλαιότερων υποθέσεων, οι οποίοι δεν είχαν δηλώσει εμπρόθεσμα αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής.
Ο νόμος προβλέπει ειδική εξάμηνη προθεσμία από τη δημοσίευσή του, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Επομένως, όσοι αντιμετωπίζουν εκκρεμείς κληρονομιές με χρέη πρέπει να εξετάσουν άμεσα την περίπτωσή τους με δικηγόρο.