Η 14η Σεπτεμβρίου δεν είναι απλώς μία επέτειος στο ελληνικό ημερολόγιο. Είναι ημέρα μνήμης ενός από τα μεγαλύτερα τραύματα του Ελληνισμού: των συστηματικών διωγμών, της εξόντωσης και τελικά του βίαιου ξεριζωμού των ελληνικών πληθυσμών από τις πατρογονικές τους εστίες στη Μικρά Ασία.
Η ελληνική Πολιτεία, με τον Νόμο 2645/1998, καθιέρωσε επίσημα τη 14η Σεπτεμβρίου ως «Ημέρα Εθνικής Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από το Τουρκικό Κράτος». (Βουλή των Ελλήνων)
Πίσω από τον επίσημο τίτλο υπάρχουν άνθρωποι. Οικογένειες που χάθηκαν. Χωριά που άδειασαν. Εκκλησίες και σπίτια που καταστράφηκαν. Άνδρες που οδηγήθηκαν σε τάγματα καταναγκαστικής εργασίας και πορείες προς το εσωτερικό της Ανατολίας. Γυναίκες που υπέστησαν σεξουαλική βία. Παιδιά που έχασαν τους γονείς τους. Και εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι που έφθασαν πρόσφυγες στην Ελλάδα, έχοντας αφήσει πίσω μια πατρίδα αιώνων.
Οι διωγμοί είχαν αρχίσει πριν από το 1922
Η καταστροφή δεν άρχισε όταν μπήκαν τα κεμαλικά στρατεύματα στη Σμύρνη. Οι διώξεις των ελληνικών κοινοτήτων είχαν ήδη ενταθεί από την εποχή των Νεοτούρκων και ιδιαίτερα από το 1914.
Ελληνικοί πληθυσμοί των παραλίων και άλλων περιοχών εκτοπίστηκαν προς το εσωτερικό. Άνδρες επιστρατεύθηκαν στα διαβόητα τάγματα εργασίας, τα «αμελέ ταμπουρού», όπου οι εξαντλητικές συνθήκες, η πείνα, οι ασθένειες και η κακομεταχείριση οδηγούσαν πολλούς στον θάνατο.
Σύγχρονη ιστορική έρευνα καταγράφει μαζικές εκτοπίσεις, καταναγκαστική εργασία και θανάτους δεκάδων ή εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων της Ανατολίας, αν και οι εκτιμήσεις για τον συνολικό αριθμό των θυμάτων διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των ιστορικών. (Springer)
Ο Πόντος και οι πορείες θανάτου
Ιδιαίτερα βαρύ ήταν το τίμημα στον Πόντο. Ολόκληρες ελληνικές κοινότητες βρέθηκαν αντιμέτωπες με εκτοπίσεις, καταστροφή χωριών, τάγματα εργασίας και πορείες προς το εσωτερικό της Ανατολίας.
Αμερικανικά ναυτικά αρχεία της περιόδου περιγράφουν τις μαζικές εκτοπίσεις και τις σφαγές στον Πόντο. Ιστορικές μελέτες που βασίζονται σε αυτά τα αρχεία αναφέρουν ότι έως την άνοιξη του 1922 μεγάλο μέρος του ελληνικού πληθυσμού της περιοχής είχε ήδη εξαφανιστεί από τις πατρογονικές του εστίες λόγω θανάτων, διωγμών και εκτοπίσεων. (JSTOR)
Δεν επρόκειτο απλώς για ανθρώπους που άλλαζαν τόπο κατοικίας. Ξεριζώνονταν κοινότητες με σχολεία, εκκλησίες, επιχειρήσεις, πολιτισμό και ιστορία αιώνων.
Και μετά ήρθε η Σμύρνη
Το 1922 αποτέλεσε την κορύφωση της τραγωδίας.
Μετά την κατάρρευση του ελληνικού μετώπου, τα στρατεύματα του Μουσταφά Κεμάλ προέλασαν προς τα μικρασιατικά παράλια. Η Σμύρνη, μία από τις σημαντικότερες οικονομικές και πολιτιστικές μητροπόλεις της Ανατολικής Μεσογείου, γέμισε απελπισμένους ανθρώπους που αναζητούσαν τρόπο διαφυγής.
Με την είσοδο των τουρκικών εθνικιστικών δυνάμεων ακολούθησαν λεηλασίες, δολοφονίες και βιαιοπραγίες εναντίον Ελλήνων και Αρμενίων. Λίγες ημέρες αργότερα η μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε τις ελληνικές και αρμενικές συνοικίες της πόλης. (Tandf Online)
Η προκυμαία της Σμύρνης μετατράπηκε σε τόπο απόγνωσης. Χιλιάδες άνθρωποι στριμώχνονταν μπροστά στη θάλασσα αναζητώντας σωτηρία.
Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς της καταστροφής της Σμύρνης ποικίλλουν σημαντικά. Σύγχρονη ακαδημαϊκή μελέτη τοποθετεί τις εκτιμήσεις περίπου μεταξύ 10.000 και 50.000, ενώ περίπου 200.000 άνθρωποι διέφυγαν με πλοία. (Tandf Online)
Ο μαρτυρικός θάνατος του Χρυσοστόμου Σμύρνης
Από τις πλέον συγκλονιστικές μορφές των ημερών εκείνων ήταν ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος.
Παρέμεινε στην πόλη μαζί με το ποίμνιό του και τελικά παραδόθηκε σε εξαγριωμένο πλήθος, που τον κατακρεούργησε. Το Αρχείο της ΕΡΤ καταγράφει τον μαρτυρικό θάνατό του μέσα στο γενικότερο κύμα δολοφονιών και λεηλασιών που ακολούθησε την είσοδο των τουρκικών δυνάμεων. (ert.gr) Πατήστε το link για βίντεο
Ο Χρυσόστομος έγινε ένα από τα διαχρονικά σύμβολα της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Βιασμοί, λεηλασίες και καταστροφή των χριστιανικών συνοικιών
Οι βιαιότητες δεν περιορίστηκαν στις δολοφονίες.
Ιστορικές πηγές και ξένες μαρτυρίες καταγράφουν εκτελέσεις, λεηλασίες, κακοποιήσεις και σεξουαλική βία εναντίον γυναικών και κοριτσιών. Σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα του Cambridge για τη συλλογική σεξουαλική βία εκείνης της περιόδου παραθέτει, μεταξύ άλλων, μαρτυρίες Αμερικανών αξιωματούχων και γιατρών για όσα συνέβησαν στη Σμύρνη. (Cambridge University Press)
Το Αρχείο της ΕΡΤ αναφέρεται επίσης σε μαζικές εκτελέσεις, σφαγές, πυρπολήσεις, κακοποιήσεις γυναικών και πολυήμερη λεηλασία των χριστιανικών συνοικιών. (ert.gr) Πατήστε το link για βίντεο
Τα τάγματα εργασίας – όσοι έφευγαν και όσοι δεν πρόλαβαν
Για χιλιάδες άνδρες η πτώση της Σμύρνης δεν σήμαινε σωτηρία αλλά σύλληψη.
Άνδρες στρατεύσιμης ηλικίας οδηγήθηκαν στο εσωτερικό της Ανατολίας σε τάγματα καταναγκαστικής εργασίας. Πολλοί δεν επέστρεψαν ποτέ.
Ακαδημαϊκές πηγές καταγράφουν ότι μετά την κατάληψη της Σμύρνης εκδόθηκαν διαταγές για την εκτόπιση χριστιανών ανδρών προς τάγματα εργασίας στο εσωτερικό. (Cambridge University Press)
Η Ελλάδα γέμισε πρόσφυγες
Οι άνθρωποι που κατάφεραν να σωθούν πέρασαν το Αιγαίο.
Έφθασαν στον Πειραιά, στη Θεσσαλονίκη, στη Μυτιλήνη, στη Χίο και σε δεκάδες άλλα σημεία μιας Ελλάδας που έπρεπε ξαφνικά να στεγάσει και να θρέψει έναν τεράστιο προσφυγικό πληθυσμό.
Η Σύμβαση της Λωζάννης του 1923 επέβαλε την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, με εξαίρεση κυρίως τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης. Περίπου 1,1 εκατομμύριο Έλληνες της Ανατολίας εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα μετά τα γεγονότα και την ανταλλαγή, ενώ οι συνολικές προσφυγικές μετακινήσεις της εποχής ήταν ακόμη μεγαλύτερες. (Tandf Online)
Ήρθαν χωρίς περιουσίες, πολλές φορές μόνο με ό,τι μπορούσαν να κρατήσουν στα χέρια τους.
Και όμως αυτοί οι πρόσφυγες άλλαξαν την Ελλάδα.
Έφεραν γνώσεις, εμπόριο, βιοτεχνία, μουσική, κουζίνα, νέες καλλιέργειες και έναν πολιτισμό που ρίζωσε βαθιά στη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα.
Πόσοι χάθηκαν; Η ιστορική διαμάχη για τους αριθμούς
Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων παραμένει αντικείμενο μεγάλης ιστοριογραφικής συζήτησης και δεν είναι επιστημονικά ασφαλές να παρουσιάζεται ένας αριθμός ως αδιαμφισβήτητος.
Οι εκτιμήσεις αποκλίνουν έντονα ανάλογα με το ποιες περιοχές και ποιες χρονικές περιόδους περιλαμβάνονται. Ορισμένες ιστορικές προσεγγίσεις μιλούν για περίπου ένα εκατομμύριο απώλειες από έναν μικρασιατικό ελληνικό πληθυσμό περίπου δύο εκατομμυρίων, ενώ άλλες σύγχρονες μελέτες δίνουν αισθητά χαμηλότερους αριθμούς και διακρίνουν μεταξύ άμεσων δολοφονιών, θανάτων κατά τις εκτοπίσεις, πείνας και ασθενειών. (Springer)
Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι η τεράστια κλίμακα του βίαιου ξεριζωμού και η ουσιαστική εξαφάνιση των πανάρχαιων ελληνικών κοινοτήτων από το μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας.
Τρεις χιλιάδες χρόνια παρουσίας έφθασαν στο τέλος τους
Αυτό είναι ίσως το βαθύτερο νόημα της 14ης Σεπτεμβρίου.
Δεν χάθηκαν μόνο ζωές και περιουσίες.
Τερματίστηκε βίαια μια ελληνική παρουσία που είχε αρχίσει πολλούς αιώνες πριν από τη γέννηση του σύγχρονου ελληνικού και τουρκικού κράτους.
Σμύρνη. Αϊβαλί. Φώκαια. Έφεσος. Πέργαμος. Κυδωνίες. Τραπεζούντα. Σαμψούντα. Και εκατοντάδες πόλεις και χωριά όπου επί γενιές ζούσαν ελληνικές κοινότητες.
Το 1922 έκλεισε ένα ιστορικό κεφάλαιο χιλιετιών.
Μνήμη δεν σημαίνει μίσος
Η 14η Σεπτεμβρίου πρέπει να παραμένει ημέρα μνήμης και ιστορικής γνώσης.
Η καταγραφή των εγκλημάτων των Νεοτούρκων, των κεμαλικών αρχών, στρατιωτικών μονάδων και ατάκτων της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου δεν αποτελεί κατηγορία εναντίον ενός σημερινού λαού. Η ιστορική ευθύνη δεν κληρονομείται από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Αλλά ούτε και η Ιστορία μπορεί να σβήσει για χάρη της σημερινής πολιτικής σκοπιμότητας.
Γιατί πίσω από τις λέξεις «Μικρασιατική Καταστροφή» υπήρχαν πραγματικοί άνθρωποι. Άνθρωποι που δολοφονήθηκαν. Άνθρωποι που εκτοπίστηκαν. Άνθρωποι που έχασαν παιδιά, γονείς, σπίτια και πατρίδες.
Και άνθρωποι που πέρασαν απέναντι, έφτιαξαν ξανά τη ζωή τους από το μηδέν και παρέδωσαν στις επόμενες γενιές μία εντολή:
Να μην ξεχάσουν.
Η 14η Σεπτεμβρίου είναι ακριβώς αυτό.
Η ημέρα που η Ελλάδα θυμάται τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας που χάθηκε, εκείνους που δεν κατάφεραν να περάσουν το Αιγαίο και εκείνους που πέρασαν πρόσφυγες, κουβαλώντας μαζί τους ό,τι δεν μπορούσε να καεί, να λεηλατηθεί ή να κατασχεθεί:
τη μνήμη.
