Στις αρχές του 19ου αιώνα, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την υπόδουλη Ελλάδα, τρεις Έλληνες χωρίς στρατούς, αξιώματα ή μεγάλη πολιτική δύναμη αποφάσισαν να επιχειρήσουν κάτι που έμοιαζε σχεδόν αδύνατο: να οργανώσουν τον Ελληνισμό για την απελευθέρωσή του από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Ήταν ο Νικόλαος Σκουφάς, ο Εμμανουήλ Ξάνθος και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ.
Η παράδοση τοποθετεί την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό στις 14 Σεπτεμβρίου 1814, ανήμερα της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού. Η ημερομηνία αυτή έχει επικρατήσει και αναφέρεται από το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι η ακριβής ημερομηνία δεν θεωρείται απολύτως τεκμηριωμένη από όλους τους ιστορικούς. Νεότερες έρευνες τοποθετούν τη δημιουργία της οργάνωσης στο καλοκαίρι ή στις αρχές του φθινοπώρου του 1814.
Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι το αποτέλεσμα: μέσα σε λίγα χρόνια η μικρή μυστική οργάνωση θα δημιουργούσε ένα τεράστιο δίκτυο και θα συνέβαλλε αποφασιστικά στην προετοιμασία της Ελληνικής Επανάστασης.
Γιατί στην Οδησσό
Η Οδησσός αποτελούσε τότε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του ελληνικού εμπορικού κόσμου στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Εκεί υπήρχε ισχυρή και οικονομικά δραστήρια ελληνική κοινότητα, ενώ οι Έλληνες της διασποράς βρίσκονταν σε επαφή με τις νέες ιδέες που είχαν εξαπλωθεί στην Ευρώπη μετά τη Γαλλική Επανάσταση.
Οι τρεις ιδρυτές κατέληξαν σε μια κρίσιμη διαπίστωση: οι κατά τόπους εξεγέρσεις δεν αρκούσαν. Χρειαζόταν συντονισμός, μυστικότητα, χρήματα, στελέχη και ένα οργανωμένο δίκτυο που θα προετοίμαζε ταυτόχρονα τον ξεσηκωμό.
Έτσι γεννήθηκε η Φιλική Εταιρεία.
Μυστικότητα, κώδικες και η «Αόρατος Αρχή»
Η Φιλική Εταιρεία οργανώθηκε με εξαιρετικά αυστηρούς συνωμοτικούς κανόνες. Τα μέλη μυούνταν σταδιακά, χρησιμοποιούσαν ψευδώνυμα, αριθμούς, σύμβολα και κρυπτογραφημένη αλληλογραφία.
Η ηγεσία παρουσιαζόταν ως μυστηριώδης «Αόρατος Αρχή».
Η ασάφεια δεν ήταν τυχαία. Δημιουργούσε στους νεομυημένους την εντύπωση ότι πίσω από την οργάνωση ίσως βρίσκονταν μεγάλα πολιτικά πρόσωπα ή ακόμη και ισχυρές ξένες δυνάμεις.
Στην πραγματικότητα, η δύναμη της Φιλικής Εταιρείας ήταν κυρίως οι ίδιοι οι Έλληνες που στρατολογούσε.
Έμποροι, κληρικοί, στρατιωτικοί, καραβοκύρηδες, προεστοί και άνθρωποι από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις εντάσσονταν σταδιακά στο δίκτυό της.
Από μια μικρή ομάδα σε δίκτυο του Ελληνισμού
Τα πρώτα χρόνια η ανάπτυξη ήταν αργή. Από το 1818 όμως η Φιλική Εταιρεία άρχισε να εξαπλώνεται με μεγάλη ταχύτητα.
Το δίκτυό της έφτασε στις ελληνικές κοινότητες της Ρωσίας και της Κεντρικής Ευρώπης, στην Κωνσταντινούπολη, στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, στα νησιά και στις υπόδουλες ελληνικές περιοχές.
Η Εταιρεία δεν περιοριζόταν πλέον στην καλλιέργεια της ιδέας της ελευθερίας. Συγκέντρωνε χρήματα, αναζητούσε οπλισμό, στρατολογούσε ανθρώπους και προσπαθούσε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για γενικευμένη εξέγερση.
Ο Νικόλαος Σκουφάς δεν πρόλαβε να δει την Επανάσταση. Πέθανε το 1818 στην Κωνσταντινούπολη, έχοντας όμως ήδη αφιερώσει τη ζωή του στην οργάνωση.
Ο Καποδίστριας λέει «όχι» – Ο Υψηλάντης αναλαμβάνει
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα ήταν η αρχηγία.
Οι Φιλικοί χρειάζονταν ένα πρόσωπο με διεθνές κύρος, πολιτικές διασυνδέσεις και επιρροή.
Ο Εμμανουήλ Ξάνθος προσέγγισε τον Ιωάννη Καποδίστρια, τότε κορυφαίο διπλωμάτη και υπουργό Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Ο Καποδίστριας αρνήθηκε να αναλάβει.
Η πρόταση στράφηκε στη συνέχεια στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, αξιωματικό του ρωσικού στρατού και γόνο μεγάλης φαναριώτικης οικογένειας.
Ο Υψηλάντης δέχθηκε το 1820 και ανέλαβε την ηγεσία.
Στις 24 Φεβρουαρίου 1821 εξέδωσε στο Ιάσιο την ιστορική προκήρυξη «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος», περνώντας τον Προύθο και ξεκινώντας την επαναστατική κίνηση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες.
Η εξέγερση εκεί τελικά απέτυχε στρατιωτικά. Όμως ο μηχανισμός είχε πλέον τεθεί σε κίνηση.
Λίγες εβδομάδες αργότερα η Επανάσταση εξαπλωνόταν στον ελλαδικό χώρο.
Νικόλαος Σκουφάς – Ο άνθρωπος που δεν πρόλαβε να δει την Επανάσταση
Ο Νικόλαος Σκουφάς γεννήθηκε το 1779 στο Κομπότι της Άρτας. Το οικογενειακό του όνομα αναφέρεται ως Κουμπάρος και το «Σκουφάς» συνδέθηκε με την ενασχόλησή του με την κατασκευή σκούφων.
Μετανάστευσε στη Ρωσία και ασχολήθηκε με το εμπόριο. Στην Οδησσό γνώρισε τον Ξάνθο και τον Τσακάλωφ.
Από τους τρεις θεωρείται μία από τις κινητήριες δυνάμεις της πρώτης περιόδου της Εταιρείας. Αφοσιώθηκε στη στρατολόγηση νέων μελών και στην εξάπλωση της οργάνωσης.
Το 1818 εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου όμως πέθανε την ίδια χρονιά, μόλις περίπου 39 ετών.
Δεν έζησε για να δει το 1821.
Εμμανουήλ Ξάνθος – Ο άνθρωπος που αναζήτησε τον αρχηγό
Ο Εμμανουήλ Ξάνθος γεννήθηκε στην Πάτμο το 1772 και σπούδασε στην Πατμιάδα Σχολή.
Ασχολήθηκε με το εμπόριο και έζησε στην Τεργέστη, στην Οδησσό και στην Κωνσταντινούπολη. Είχε επίσης μυηθεί στον τεκτονισμό, εμπειρία που συνδέεται με τη γνώση των δομών και των τελετουργιών των μυστικών οργανώσεων της εποχής.
Υπήρξε από τα πλέον δραστήρια στελέχη της Φιλικής Εταιρείας, συγκεντρώνοντας χρήματα και πολεμοφόδια και συμμετέχοντας στην προσπάθεια διεύρυνσης του δικτύου.
Ήταν εκείνος που προσέγγισε τον Καποδίστρια για την αρχηγία και, μετά την άρνησή του, στράφηκε στον Αλέξανδρο Υψηλάντη.
Μετά την Επανάσταση έζησε για χρόνια μακριά από το επίκεντρο της δημόσιας ζωής. Πέθανε στην Αθήνα το 1852.
Άφησε όμως πολύτιμα Απομνημονεύματα για τη Φιλική Εταιρεία, αν και γύρω από την αφήγησή του αναπτύχθηκαν αργότερα έντονες ιστορικές αντιπαραθέσεις.
Αθανάσιος Τσακάλωφ – Από τις μυστικές οργανώσεις της Ευρώπης στο 1821
Ο Αθανάσιος Τσακάλωφ καταγόταν από τα Ιωάννινα και ήταν ο περισσότερο εξοικειωμένος από τους τρεις με το ευρωπαϊκό περιβάλλον των μυστικών πατριωτικών οργανώσεων.
Έζησε και σπούδασε στο εξωτερικό και στο Παρίσι συνδέθηκε με το Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο, οργάνωση που θεωρείται πρόδρομος της Φιλικής Εταιρείας.
Το 1814 βρέθηκε στην Οδησσό και συμμετείχε μαζί με τον Σκουφά και τον Ξάνθο στη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας.
Σε αντίθεση με τον Σκουφά, έζησε την Επανάσταση. Συνδέθηκε με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, συμμετείχε στην επαναστατική προσπάθεια στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και αργότερα κατέβηκε στην επαναστατημένη Ελλάδα.
Μετά τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια απομακρύνθηκε από την Ελλάδα και επέστρεψε στη Ρωσία, όπου πέθανε το 1851.
Και τι σχέση έχει τελικά η Φιλική Εταιρεία με το Κολωνάκι;
Η σχέση είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο αντιλαμβάνονται καθημερινά χιλιάδες Αθηναίοι.
Η πλατεία που όλοι αποκαλούμε «Πλατεία Κολωνακίου» έχει ως επίσημη ονομασία «Πλατεία Φιλικής Εταιρείας».
Το όνομα δόθηκε προς τιμήν της μυστικής οργάνωσης που προετοίμασε την Ελληνική Επανάσταση.
Και υπάρχει ακόμη πιο ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια.
Στην περιοχή συναντάμε την οδό Σκουφά και την οδό Τσακάλωφ, ενώ πολύ κοντά βρίσκεται και η οδός Ξάνθου. Υπάρχει επίσης η οδός Αναγνωστοπούλου, που παραπέμπει στον σημαντικό Φιλικό Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο.
Με άλλα λόγια, ένα σημαντικό κομμάτι του σημερινού Κολωνακίου αποτελεί έναν ιδιότυπο αστικό χάρτη μνήμης της Φιλικής Εταιρείας.
Η ίδια η λέξη «Κολωνάκι» έχει διαφορετική προέλευση: προέρχεται από τον μικρό μαρμάρινο στύλο, το περίφημο «κολωνάκι», που συνδέθηκε με την περιοχή και έδωσε τελικά το λαϊκό όνομα σε ολόκληρη τη συνοικία.
Έτσι σήμερα συνυπάρχουν δύο ονομασίες:
Κολωνάκι, το όνομα που επικράτησε στην καθημερινή ζωή της Αθήνας.
Και Πλατεία Φιλικής Εταιρείας, το επίσημο όνομα που θυμίζει ότι πίσω από τη σύγχρονη εικόνα της πλατείας κρύβεται ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ελληνικής ιστορίας.
Τρεις άνθρωποι χωρίς εξουσία που προετοίμασαν μια Επανάσταση
Η ιστορική σημασία της Φιλικής Εταιρείας βρίσκεται ίσως ακριβώς σε αυτό.
Δεν δημιουργήθηκε από βασιλιάδες, κυβερνήσεις ή στρατηγούς.
Ξεκίνησε από ανθρώπους της ελληνικής διασποράς που πίστεψαν ότι η απελευθέρωση δεν μπορούσε να περιμένει επ’ αόριστον κάποια ξένη δύναμη.
Από την Οδησσό του 1814 μέχρι την έκρηξη της Επανάστασης πέρασαν μόλις επτά χρόνια.
Και μέσα σε αυτά τα επτά χρόνια μια μικρή μυστική εταιρεία κατάφερε να δημιουργήσει το δίκτυο, τις προσδοκίες και σε σημαντικό βαθμό τον οργανωτικό μηχανισμό που βοήθησε να μετατραπεί η επιθυμία της ελευθερίας σε επαναστατική πράξη.
Γι’ αυτό και περισσότερο από δύο αιώνες αργότερα τα ονόματα Σκουφά, Ξάνθου και Τσακάλωφ δεν βρίσκονται μόνο στα βιβλία της Ιστορίας.
Βρίσκονται και πάνω στις πινακίδες των δρόμων της Αθήνας.
