Για την Ελλάδα, οι εικόνες είναι ανεκτίμητες. Για την αγορά συλλεκτικών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, έχουν — όπως όλα — μια τιμή. Το ερώτημα δεν είναι μόνο «πόσο κάνουν» οι 12 φωτογραφίες που εμφανίστηκαν αιφνιδιαστικά στο eBay και φέρονται να αποτυπώνουν στιγμές πριν από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944. Είναι και το τι ακολουθεί: διαδικασίες, απόκτησης, πώς θα πιστοποιηθούν, πού θα φυλαχθούν, πώς θα είναι προσβάσιμες στο κοινό και αν υπάρχει κι άλλο, πιο σκοτεινό υλικό που δεν έχει ακόμη δει το φως.
Από τα «χαμένα» καρέ στην κρατική κινητοποίηση
Οι 12 ασπρόμαυρες φωτογραφίες εμφανίστηκαν σε γερμανική εκδοχή του eBay στα μέσα Φεβρουαρίου, προκαλώντας σοκ, δημόσια συζήτηση και μια σπάνια κινητοποίηση: επαφή των ελληνικών αρχών με τον φερόμενο ιδιοκτήτη, προετοιμασία ταξιδιού ειδικών στο Βέλγιο (Γάνδη) και διαδικασίες ώστε το υλικό να εξεταστεί από κοντά ως προς τη γνησιότητα, τη σημασία και κυρίως τη νόμιμη προέλευσή του.
Στο μεταξύ, ο Βέλγος συλλέκτης απέσυρε τις αγγελίες από την πλατφόρμα, δηλώνοντας ότι παραμένει ανοικτός σε διάλογο και ότι θέλει να χειριστεί το θέμα «υπεύθυνα», καθώς η φόρτιση και η πολιτική εκμετάλλευση είναι — όπως είπε — πραγματικές.
Πόσο αποτιμώνται: 10.000–30.000 ευρώ, αλλά το «ταβάνι» είναι άλλο πράγμα
Σύμφωνα με εκτιμήσεις έμπειρων συλλεκτών, η εμπορική αξία των 12 φωτογραφιών τοποθετείται μεταξύ 10.000 και 30.000 ευρώ. Την ίδια στιγμή, στη διάρκεια της online δημοπρασίας είχαν καταγραφεί προσφορές που ανέβαζαν την τιμή έως και 2.210 ευρώ για μία μόνο φωτογραφία. Ένδειξη ότι, όταν το υλικό «ανάβει», η αγορά μπορεί να τρέξει πολύ γρήγορα.
Υπάρχει και μια δεύτερη ανάγνωση: Στην Ελλάδα ακούστηκε ως πιθανό σενάριο ένα συνολικό ποσό έως περίπου 60.000 ευρώ για την απόκτηση των 12 αυθεντικών εκτυπώσεων, εφόσον επιβεβαιωθούν ως πρωτότυπα ντοκουμέντα. Όμως εδώ, το κρίσιμο δεν είναι το νούμερο. Είναι οι όροι: τι ακριβώς αγοράζεις (εκτυπώσεις; αρνητικά; πλήρες άλμπουμ; δικαιώματα χρήσης; πιστοποιήσεις; συνοδευτικό αρχείο;) και τι παραλαμβάνει τελικά το Δημόσιο.
Το «πακέτο» μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερο από 12 φωτογραφίες
Η υπόθεση δεν περιορίζεται στις 12 εικόνες. Οι ελληνικές αρχές εξετάζουν το ενδεχόμενο να υπάρχει μεγαλύτερη συλλογή. Έχουν αναφερθεί επιπλέον περίπου 160 φωτογραφίες που αποδίδονται στο ίδιο σώμα υλικού, με χαρακτήρα «ημερολογίου» από διαδρομές στην κατεχόμενη Ευρώπη, ανάμεσά τους και την Ελλάδα.
Και εδώ βρίσκεται το πιο δύσκολο σημείο: ειδικοί θα αναζητήσουν αν υπάρχουν και άλλες λήψεις σχετικές με την εκτέλεση. Όχι μόνο «πριν», αλλά και η πιθανή καταγραφή της ίδιας της στιγμής ή του «μετά». Ιστορικά, είναι γνωστό ότι ναζιστικοί μηχανισμοί κατέγραφαν συχνά τη βία ως τεκμήριο ισχύος, προπαγάνδας και «κανονικότητας» του τρόμου. Αν υπάρχουν τέτοια καρέ, το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο βαρύ: μνήμη, αξιοπρέπεια, δημόσια θέαση, αλλά και τεκμήρια εγκλήματος πολέμου.
«Κηρύχθηκαν μνημείο»: τι σημαίνει πρακτικά
Η συλλογή έχει ήδη κηρυχθεί μνημείο από το αρμόδιο όργανο του Υπουργείου Πολιτισμού, γεγονός που ενισχύει θεσμικά τη θέση ότι πρόκειται για τεκμήρια ιδιαίτερης ιστορικής αξίας και όχι για «απλά» συλλεκτικά αντικείμενα. Η υπουργός Πολιτισμού έχει υπογραμμίσει ότι οι εικόνες «δίνουν πρόσωπο» στις ιστορικές μαρτυρίες για τους μελλοθάνατους λίγο πριν από την εκτέλεση και, ακριβώς γι’ αυτό, είναι ανεκτίμητες.
Η κήρυξη ως μνημείου, ωστόσο, δεν λύνει αυτομάτως το διεθνές σκέλος. Η απόκτηση προϋποθέτει καθαρή τεκμηρίωση προέλευσης, νομιμότητα κατοχής, και διαδικασία που να αντέχει σε έλεγχο, ειδικά όταν το υλικό συνδέεται με εγκλήματα πολέμου.
Το πραγματικό ερώτημα: τι θα κάνει το Δημόσιο όταν τις πάρει
Αν οι φωτογραφίες αποκτηθούν, το επόμενο κεφάλαιο είναι το πιο ουσιαστικό. Όχι απλώς «να μπουν σε μια αποθήκη», αλλά να γίνει το ταχύτερο το αυτονόητο:
Να συντηρηθούν και να ψηφιοποιηθούν με προδιαγραφές αρχείου,
Να τεκμηριωθούν (ποιοι απεικονίζονται, πού, πότε, με ποια ακολουθία γεγονότων),
Να ενταχθούν σε δημόσια πρόσβαση με παιδαγωγικό πλαίσιο (και όχι ως ωμή «θέαση»),
Να αποφασιστεί πού ανήκουν θεσμικά (κρατικό αρχείο, μουσείο, ειδική συλλογή μνήμης) και αν προκύψει πιο σκληρό υλικό, να τεθούν κανόνες για το τι δημοσιοποιείται, πώς και γιατί.
Γιατί η ιστορία δεν αγοράζεται μόνο. Αναλαμβάνεται.
